زه‌رنه‌ی ئاسو

وبلاگ ره‌ووف مه‌حموودپوور - رئوف محمودپور

ژنانی شاعیر و شیَعری ژنان

له‌ ئه‌ده‌بی (گۆران)دا

 

له‌ گه‌ل هه‌موو تایبه‌تمه‌ندی( جه‌سته‌یی و رۆحیی) ، پیویسته‌ مافی برِیاردان و هه‌ڵبژاردن و ده‌ربرِکردنی هه‌ست و ویستی ئافره‌ت له‌ لایه‌ن سوڵته‌ی زاڵه‌وه‌ باوه‌رِ پیَکراوو ره‌واپیَبینراو بیَت. مه‌خابن له‌ گۆرِه‌پانی ژیان و له‌ دونیای «واقع» دا، وه‌ها ره‌وتیَک ته‌نیا وه‌ک هوریا1 دیَته‌ هاوار . به‌ تایبه‌ت له‌ کۆمه‌ڵگای ئیَمه‌دا چ نرخیَکی پیَ نادریَ. به‌ پیَچه‌وانه‌وه‌ به‌شیَکی زۆر له‌ مافه‌کانی، هه‌رچه‌ند سه‌ره‌تاییش، له‌ لایه‌ن سوڵته‌وه‌ زه‌وت و پیَشیَل کراون. جۆری به‌رانبه‌ر(پیاو) به‌ یاریده‌ی تایبتمه‌ندی جه‌سته‌یی:{ هیَز و هه‌ڵمه‌ت و ته‌کان}ژنی نیوه‌ تاساو کردوه‌. ئه‌م بالاَده‌ستی و سه‌رکوت کردنه‌، به‌ راده‌یه‌ک جه‌رگبی و قه‌یراناوی بووگه‌ که‌ گۆرِه‌پانی فه‌رهه‌نگ و کولتووریشی گرتۆته‌وه‌. زه‌بر و زه‌نگ گه‌یشتۆته‌ ئاستیَک که‌ مافی ده‌ربی کردنی هه‌ست و ویستیشی لیَ زه‌وتیَنراوه‌.ئه‌گه‌ر به‌ ده‌گمه‌ن و له‌ به‌ر چه‌ند هۆکاریَکی هه‌ڵکه‌وتووی سه‌رده‌م، ئه‌و بازنه‌یه‌ هاتبیَته‌ پساندن، له‌ هیَڵیَکی به‌رته‌سک دا گیرساوه‌ته‌وه‌ و نه‌یتوانیوه‌ به‌ یه‌کجاری سنووره‌کان بپسیَنیَ و گرێکان بکاته‌وه‌. به‌ تایبه‌ت له‌ نیَو گه‌لانی دواکه‌وتوو و دوور له‌ کولتووری گه‌شه‌سه‌ندوو گاوگۆڵکه‌کردنێکیشی بۆ ره‌خسابێت، ره‌زامه‌ندی و نه‌رِه‌نجانی پیاو له‌ ئامانج قوتار نه‌بووگه‌ . له‌ حاڵێک دا ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ بین که‌ ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ( به‌ هه‌موو لقه‌کانیه‌وه‌) په‌نجه‌ره‌ی ئاودیو کردن و ده‌ربرِینی هه‌ست و شعوور و حه‌زی مرۆڤانیه‌، ئه‌بیَ ملکه‌چ بین که‌ مرۆڤ بیَ جیاوازی « جنسی ، چینایه‌تی، ره‌نگ ، زه‌مان و نه‌ته‌وه‌ و ...» مافی به‌شدار بوون له‌و په‌نجه‌ره‌یه‌ هه‌یه‌ . ئه‌بیَ بتوانیَت و دۆخی بۆ ره‌خساو بیَت تا بیَ ترس له‌ سوڵته‌ و چاودیَر به‌رهه‌م و ده‌قی ئه‌ده‌بی پیَشکه‌ش به‌ خۆی و دیتران بکات.مه‌خابن زاڵیه‌تی ته‌شه‌نه‌ سه‌ندوویی حه‌زی کاولکاری و سه‌رکونه‌چیه‌تی مرۆڤ، ده‌ره‌تانی بۆ روانگه‌ی یه‌کسانی و ماف ره‌وایی به‌رته‌سک و ته‌نگه‌به‌ر کردوه‌. له‌ وه‌ها دۆخێک دا، « ده‌سه‌ڵات » به‌ هه‌موو جۆر و قه‌واره‌کانیه‌وه‌، بووگه‌سه‌ ئامراز و گورز، بۆ پان کردنه‌وه‌ی که‌لله‌سه‌ری نه‌خوازراوه‌کانی خاوه‌ن مه‌چه‌ک . داسه‌پانی هزری پیاوانه‌ به‌ سه‌ر ئه‌ده‌ب و هونه‌ر و باوه‌رِدا، ده‌ره‌تانی له‌ ئافره‌ت به‌رته‌سک کردۆته‌وه‌. به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌لاَتی ناوین. ته‌نیا هیَنده‌ توانیویه‌تی له‌و ده‌ره‌تانه‌ پیَتراز بکات که‌ له‌ هیَڵه‌ سووره‌کان نه‌بازیَنیَ و له‌ خواست و گه‌ره‌ک بوونی پیاو لانه‌دات. که‌ واته‌ ببیَته‌ پیاویلکه‌. ئه‌ویش له‌ قه‌واره‌یه‌کی نابه‌دڵ و ناقڵۆکاردا. ئه‌م ره‌وته‌ به‌شیَکی به‌رین له‌ ئه‌ده‌بی نووسراو و ته‌نانه‌ت سه‌ر زاریشی گرتۆته‌وه‌. ئه‌ده‌بی کوردیش نه‌یتوانیوه‌ به‌و بازنه‌یه‌ درِن بدات.به‌ جۆریَک که‌ ته‌نانه‌ت پاش جووڵه‌ی ژنان بۆ وه‌ده‌س خستنه‌وه‌ی مافه‌ ره‌واکانیان، شه‌پۆلی فمیَنیسم دیَرتر و به‌ ترس و له‌رزه‌وه‌ ده‌گاته‌ ده‌ڤه‌ری کورده‌واری. هه‌ر چه‌ند ته‌وژمی ترس و خۆپاریَزی هه‌نووکه‌ش به‌ سه‌ر به‌شی ناخودئاگای زه‌ینی جه‌ماوه‌ردا زاڵه‌. هه‌نگاو هه‌ڵیَنانی بیَ ترس و خۆف هیَشا ده‌گمه‌نه‌.سه‌ره‌رِای هه‌موو ئه‌وانه‌، سه‌رنج دان به‌ که‌ش و هه‌وای هه‌نووکه‌یی و به‌رز بوونه‌وه‌ی ده‌نگی ژنانه‌ له‌ نیَو گه‌لانی ده‌راوسیَی کورد2 ، به‌ پاشه‌رۆژ هیوابرِاومان ناکات.له‌ پاڵ ئه‌وه‌ش دا گه‌شه‌ی خویَنده‌واری ، به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی رۆشنبیری ، په‌ره‌سه‌ندنی راگه‌یاندن و رۆژنامه‌گه‌ری، ئه‌م هیوایه‌ شه‌نگتر ئه‌کات.

له‌م وتاره‌دا له‌ پیَناوی تیشک خستنه‌ سه‌ر ره‌وتی شیعری ژنان له‌ ئه‌ده‌بی کوردی لقی گوران دا ، له‌ هه‌وڵدام به‌ پیَی فاکت و به‌ڵگه‌بیرده‌سته‌کان؛ له‌ میَژووی ئه‌و ره‌وته‌دا هه‌ڵپرژیَواندنیَکم هه‌بیَت.

به‌ پیَی فاکتی سه‌لمیَنراو، ئه‌ده‌بی گوران شالقی دیَرین و له‌ میَژینه‌ی ئه‌ده‌بی کوردیه‌ و خاوه‌ن نزیکه‌ی هه‌زار وچوارسه‌د ساڵ ره‌وتی به‌رده‌وام و به‌ڵگه‌داره‌. که‌چی له‌ گه‌ل ئه‌و سامان داری و میَژینه‌مه‌ند بوونه‌دا، که‌متر له‌ لایه‌ن تویَژه‌رانه‌وه‌ که‌وتۆته‌ به‌ر سه‌رنج . توێژه‌ره‌کان زۆرتر به‌ها به‌ سه‌رده‌می نالی به‌ره‌و ئه‌م لا ئه‌ده‌ن و پیَشینه‌که‌ی که‌ به‌ تایبه‌ت له‌ لقی گوران دا کۆبه‌نده‌، به‌ شیَوه‌ی شیاو رچاو ناکه‌ن. یان ئه‌و په‌رِکه‌ی به‌ بابا تاهێر قه‌ناعه‌ت ئه‌که‌ن. ئه‌مه‌ش نه‌ک هه‌ر خزمه‌ت به‌ ئه‌ده‌ب و کولتووری کوردی ناکات، به‌ پیَچه‌وانه‌وه‌ جوَرێک چش کردن و وازهیَنانه‌ له‌ سه‌دان ساڵ میَژووی ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌یی. وه‌ها روانگه‌یه‌ک بیَژگه‌ زیان گه‌ییَنی به‌ میَژووی ئه‌ده‌بی کوردی، چ قازانجیَکی بۆ که‌س نیه‌.

دیاره‌ لیَک دانه‌وه‌ و شرۆڤاندنی وه‌ها چه‌مکێک، له‌ پانتایی و به‌رینی ئه‌ده‌بی کوردی دا، پیَویستی به‌ تاوتویَ کردنی ده‌قی هه‌موو زاراوه‌کانی زمانی کوردی هه‌یه‌.که‌چی ئه‌م وتاره‌ ته‌نیا به‌ شرۆڤه‌ کردنی لقی گوران قه‌ناعه‌ت ئه‌کات و دریژه‌ی باسه‌که‌ ئه‌سپیَریَته‌ که‌سانی که‌ یان کات و ده‌رفه‌تی خۆی.

به‌ پیَی ئه‌و به‌ڵگانه‌ی که‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ن، ئه‌ده‌بی کوردی بۆ ماوه‌ی سه‌دان ساڵ له‌ قوتابخانه‌ی گوران دا خۆی ده‌رخستوه‌. به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌لاَت و باشووری ناوچه‌ کوردنشینه‌کان. یه‌که‌م شیَعری نووسراوی کوردی که‌ وه‌ک ده‌ق ده‌س تا ئیَستا ده‌س که‌وتوه‌، به‌ زاراوه‌ی گوران(هه‌ورانی) هاتۆته‌ نووسین. ناوه‌رۆکی ئه‌و شیَعره‌ بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ئه‌کات که‌ له‌ سه‌رده‌می هیَرش و په‌لاماری عه‌ره‌به‌ موسڵمانه‌کان بۆ سه‌ر زیَدی کوردان هاتۆته‌ هۆنینه‌وه‌. هه‌ر چه‌ند به‌ داخه‌وه‌ نووسه‌ره‌که‌ی ونه‌ و ناروونه‌ ئاخۆ ژنه‌ یان پیاو. به‌لاَم له‌ تاوتویَ کردنی ناواخنه‌که‌ی دا ، سه‌باره‌ت به‌ ئافره‌ت ، هه‌ست و روانگه‌یه‌کی ناسک و تایبه‌ت به‌رچاوه‌.شیعره‌که‌ ئه‌ڵێت:

هورمۆزگان ره‌مان ئاتران کوژان                    ویَشان شارده‌وه‌ گه‌وره‌ گه‌وره‌کان

زۆرکاری ئاره‌ب کردنه‌ خاپوور                       گنایی پاڵه‌ هه‌تا شاره‌زوور

شه‌ن و که‌نیکا وه‌ دیل بشینا                          مه‌رد ئازا تلیا وه‌ رووی هونیا

ره‌وشت زه‌رده‌شتره‌ مانۆ وه‌ بێ که‌س              بزیکا نیکا هورموزد وه‌ هیچ که‌س3

له‌م شیَعره‌دا سه‌باره‌ت به‌ ئافره‌ت، روانگه‌یه‌کی تایبه‌ت ده‌ربی کراوه‌. روانگه‌یه‌ک که‌ دوور نیه‌ ئاویَنه‌ی وه‌زعی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئاستی نرخبه‌خشی و لێک دانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگای سه‌رده‌م، سه‌باره‌ت به‌ ژن بنویَنیَته‌وه‌. شاعیَر په‌نجه‌ی حه‌سره‌ت به‌ ده‌مدا ئه‌بات و ئه‌ڵێت: له‌ قه‌ڵاچۆی هورمرزدپه‌رستان و راوراویَنی پیاوان و کوژانه‌وه‌ی ئاورگه‌کانی و ته‌فر و توونا بوونی جه‌نگاوه‌ران دا ، ملهۆرِی و زۆرکاری عه‌ره‌به‌ هیَرش هیَنه‌ره‌کان ئه‌وه‌نده‌ بیَ رۆحمانه‌ و دوور له‌ ئینساف بوه‌ که‌ ته‌نانه‌ت ژن و کیژۆڵانیش به‌ دیل براون و جه‌نگاوه‌ران له‌ نیَو خویَن دا گه‌وزان...

به‌ سیمای ئه‌م شیَعره‌وه‌ دیاره‌ که‌ ژنانی کورد که‌ره‌سته‌ی به‌ره‌نگاریان نه‌بوه‌. که‌واته‌ وه‌ک جه‌نگاوه‌ر که‌ڵکیان لیَ وه‌رنه‌گیراوه‌ و له‌ شه‌رِه‌ ناوه‌کی و خیَڵه‌کیانی ده‌ڤه‌ریش دا نه‌که‌وتوونه‌ته‌ به‌ر په‌لامار و ئیهانه‌یان پیَ نه‌کراوه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌و کردارانه‌ی عه‌ره‌به‌کان له‌ روانگه‌ی شاعیَره‌وه‌ دزیَو و نه‌خوازه‌ دیَنه‌ ئه‌ژمار و ده‌گمه‌نن.ئه‌مه‌ش پیشان ئه‌دات که‌ له‌ لایه‌ن پیاوانی ئه‌و ده‌می کۆمه‌ڵگای کوردیه‌وه‌، ژن سه‌رچاوه‌ی خۆشه‌ویستی و ژیان بوه‌ و له‌ شه‌رِ و شۆرِ دوور گیراوه‌. بۆیه‌ که‌ پیَچه‌وانه‌ی ئه‌و ره‌فتارانه‌ به‌ عه‌ره‌به‌کانه‌وه‌ ئه‌بینن لایان ده‌گمه‌ن و جیَگای گازه‌نده‌ و توانجه‌.

هاتنه‌ مه‌یدانی ژنانی قه‌ڵه‌م به‌ ده‌ست

به‌ پیَی ئه‌و فاکتانه‌ که‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ن، له‌ سه‌ده‌ی چواره‌می کۆچی مانگیه‌وه‌ ئافره‌تی کورد دیَته‌ گۆرِه‌پانی نڤیسین و نه‌مامی قه‌ڵه‌می شکۆفه‌ ئه‌کات. ئه‌م ره‌وته‌ش له‌ بژویَنگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیَره‌یی یارسانه‌کان و له‌ قوتابخانه‌ی گوران دا ده‌رِسکیَ.

له‌ ئاخیَزگه‌ی باوه‌رِی یاری دا، شان به‌ شانی پیاوان، ئافره‌تیش دیَته‌ گۆرِه‌پانی هزرڤانی و به‌رهه‌می نووسراو پیَشکه‌ش به‌ جه‌ماوه‌ر ئه‌کات. له‌م نیَوانه‌دا پۆلیَک ئافرله‌تی لیَهاتوو دیَنه‌ گۆ: ـ جه‌لاله‌خانمی لورِستانی ـ دایه‌ ته‌وریَزی هه‌ورامی ـ  (سه‌ده‌ی چواره‌می کوچی مانگی) و ریَحانه‌ خانمی لورِستانی ـ فاتمه‌ لورِه‌ی گوران ـ لزاخانمی جاف ـ خاتوو مه‌ی زه‌رد و دایه‌ خه‌زانی سه‌رگه‌تی ( سه‌ده‌ی پیَنجه‌می کوچی مانگی).

ئه‌و پۆله‌ ئافره‌ته‌ له‌ ماوه‌ی دوو سه‌ده‌دا، چه‌پکیَک به‌رهه‌م پیَشکه‌ش به‌ ره‌وتی ئه‌دبی کوردی و هزری یاری ده‌که‌ن که‌ شیاوی شرۆڤه‌ی پتر و تیَرِامانن. هه‌رچه‌ند دڵنیام هه‌موو به‌رهه‌مه‌کانیان نه‌هاتوونه‌ته‌ پاراستن و ژماره‌ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ش که‌ له‌و ریَبازه‌دا په‌یڤیون پتر له‌وانه‌ بوه‌. که‌چی ئه‌و نموونانه‌ش که‌ ماونه‌ته‌وه‌ و ده‌س که‌وتوون جارِده‌ری ئه‌و راستیه‌ن که‌ پله‌ و شویَنگه‌ی ئافره‌ت له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی کوردی دا به‌ پیَچه‌وانه‌ی گه‌لانی ده‌راوسیَ، به‌ تایبه‌ت عه‌ره‌به‌ بیابه‌کان، له‌ ئاستیَکی به‌رز و هاوشان له‌ گه‌ل پیاو لوه‌.

شیَعری شاعیَرانی ئافره‌تی یارسی خودان چه‌پکیَ تایبه‌تمه‌ندین . له‌وانه‌:

یه‌که‌م : شیَعره‌کان به‌ زاراوه‌ی گوران هاتوونه‌ته‌ نڤیُسین.

دووهه‌م : قه‌واره‌ی شیَعره‌کان چوارینه‌یه‌4. کیَشه‌که‌شیان له‌ سه‌ر ئه‌ساسی په‌نجه‌یه‌ و هه‌جاییه‌. که‌ ئه‌م کیَشه‌ تایبه‌ت و خۆماڵی کوردیه‌.

سیَهه‌م : زمان، ساده‌ و ساکار و ره‌وانه‌. له‌ پیَچ و په‌نا دووره‌. ئه‌گه‌ر کیَشی لیَ بسرێنه‌وه‌ له‌ گه‌ل زمانی ئاسایی کووچه‌ و کولاَن تۆفیری نیه‌.

چواره‌م : شیَعره‌کان وه‌ک که‌ره‌سته‌ و ئامرازی راگه‌یاندن و پرِوپاگه‌نده‌ی دینی هاتوونه‌ته‌ گوَ. له‌ پیَناو خزمه‌تگوزاری به‌ باوه‌رِ و که‌سایه‌تیه‌ ئایینیه‌کان هاتوونه‌ته‌ کردار.

ئه‌مه‌ش چه‌ند ویَنه‌ی شیَعری شاعیَرانی به‌رباس:

ــ دایه‌ ته‌وریَزی هه‌ورامی:

زیَڵ که‌ران ره‌وشه‌ن، زیَڵ که‌ران ره‌وشه‌ن

یاران وه‌ خــوه‌ر زێڵ که‌ران ره‌وشــه‌ن

ســـــه‌رسـپرده‌ بان وه‌ یاری وه‌شـه‌ن

بسازن پــــه‌ریَ ویَتان یــۆ جـه‌وشه‌ن

ــ جه‌لاله‌ خانمی لورِستانی:

                                                         مه‌ستم جه‌ باده‌ی رۆی ئه‌له‌ست تۆ

                                                         وه‌سه‌ن یه‌ک جامیَ مه‌ی جه‌ ده‌ست تۆ

                                                        ئایینه‌ی زێڵم ره‌وشه‌نه‌ن چوون مه‌ی

                                                        چه‌و بۆن بیه‌نم مه‌ی په‌ره‌ست تۆ

ــ ریَحان خانمی لورِستانی:

                                                       جه‌ باڵا تایی، جه‌ باڵا تایی

                                                       ئاما سواریَ جه‌ باڵا تایی

                                                      خه‌تای خوه‌شین، خوه‌شین خه‌تایی

                                                      تیَغش مه‌ورِۆ جه‌ گاو تا مایی

ــ فاتمه‌ لۆرِه‌ی گوران:

                                                      رازدار یاریم ، رازدار یاریم

                                                      وه‌ فه‌رمان شا رازدار یاریم

                                                      شاهم به‌زه‌ییش ئاما وه‌ زاریم

                                                     زار که‌رد وه‌ ده‌رمان ده‌رده‌که‌ی کاریم

ــ لزا خانمی جاف:

                                                    حه‌یده‌ر نازکێش، حه‌یده‌ر نازێش

                                                    نه‌ حوزوور شا پا مه‌نیه‌ر وه‌ پیَش

                                                    قه‌باڵه‌ی سرِه‌ن بکه‌ره‌ ئه‌ندێش

                                                   با نه‌زلنۆ پێش بیَگانه‌ و خوێش

ــ دایه‌ خه‌زانی سه‌رگه‌تی:

                                                  شێره‌ کریا جه‌ور شێره‌ کریا جه‌ور

                                                  نه‌ ده‌ست بله‌ مه‌ردۆم کریا جه‌ور

                                                  دادمان ره‌سان نه‌ ده‌ست ئی گه‌ور

                                                  ده‌ستیَوه‌ش ئافات، ده‌ندانش هزه‌وز

پینجه‌م : چ له‌ ناوه‌رۆک و چ ته‌ شیَوازدا، شیَعره‌کان وه‌ک یه‌کن و چ لادانیَک له‌و دوو ره‌هه‌نده‌دا به‌ دی ناکریَت.

شه‌شه‌م : هه‌ست و هانا و ده‌نگی ژنانه‌، له‌و شیَعرانه‌دا ده‌گمه‌نه‌ و ده‌قه‌کان به‌ شیَوازی پیاوانه‌ هاتوونه‌ته‌ کردار. خۆ ونی و شویَن که‌وتوویی پیاوان له‌م شیَعرانه‌دا به‌ خه‌ستی دیار و زه‌قه‌.ئافره‌ت خاوه‌ن ده‌نگ،له‌م شیَعرانه‌دا نه‌ک هه‌ر بۆ پساندنی بازنه‌ زاڵکان نه‌جووڵاون، به‌ڵکه‌ باوه‌رِیان به‌ ناخۆیی و ئه‌ریَنی ده‌نگی پیاوانه‌، به‌ دیار و روونه‌.

حه‌وته‌م : له‌ گه‌ل هه‌موو ئه‌وانه‌ش دا ئه‌بینین که‌ لزا خانمی جاف له‌ سه‌ده‌ی پیَنجه‌می کۆچی مانگی دا ، بۆ چرکه‌ ساتیَک دیَته‌ جیاواز بوون و جۆرێکیتر بوون.لز خانم له‌ ره‌هه‌ندی ناوه‌رۆک دا سنوور ده‌به‌زیَنیَ و به‌ وازهیَنان له‌ چمکی باوه‌رِ، روو ئه‌کاته‌ وه‌سفی ته‌بیَعه‌ت. به‌ڵام ئه‌م هه‌نگاوه‌ که‌م ته‌من و مه‌نزڵ کوَتایه‌ و ریَبازێکی ئاچۆخ بۆ رێبواران ناکاته‌وه‌.بۆیه‌ به‌ باوه‌رِی من ئه‌کریَ وه‌ک رێکه‌وت ئاماژه‌ی پێ بکرێت.

لزا خانم له‌و شیَعره‌ی دا وه‌ها دیَته‌ گۆ:

                                              وه‌فران بی وه‌ ئاو، وه‌فران بی وه‌ ئاو

                                         وه‌هار چوون ئاما وه‌فران بی وه‌ ئاو

                                        گوڵ و وه‌نه‌وشه‌ هوریَزان جه‌ خاو

                                        په‌ریَ ئارایش ده‌شت و کوف و کاو

سه‌ده‌ی هه‌شته‌م و نۆهه‌م:

به‌رده‌وامی ره‌وتی هه‌بوونی ده‌نگی ژنان له‌ سه‌ده‌ی هه‌شته‌م و نۆهه‌میش دا چاوگر و هه‌بوه‌. له‌م ماوه‌ زه‌مه‌نیه‌ش دا چه‌ند ده‌نگێگ ده‌قیان پاریَزراوه‌ و به‌ نه‌وه‌ی سه‌رده‌م گه‌یشتوه‌. « خاتوو دایراکی رزبار ، یای حه‌بیبه‌ی شاره‌زووری، پیر نازدار خاتوونی شیرازی و نه‌رگس خانمی شاره‌زووری » له‌ سه‌ده‌ی هه‌شته‌می کۆچی و « خاتوو ره‌زبانووی ده‌رزیانی و سه‌مه‌ن خانمی ده‌ودانی» له‌ سه‌ده‌ی نۆهه‌می کۆچی، له‌و ده‌نگانه‌ن.له‌م خوله‌دا خاتوو دایراک له‌ له‌ شیَوازدا، له‌ چوارینه‌ ده‌رباز ئه‌له‌َت. هه‌ڵبه‌ت نه‌ک بۆ یه‌کجاری.به‌ڵام له‌ ناوه‌رۆک دا ئه‌ندێشه‌ی یاری به‌ سه‌ر به‌رهه‌مه‌]کانی دا زاڵه‌ و ناواخنی شیَعره‌کانی داگیر کردوه‌. بۆ نموونه‌ له‌م شیَعره‌دا ئه‌بینین که‌ له‌ چوارینه‌ ترازاوه‌ :

بی وه‌ قوه‌ی دڵ، بی وه‌ قوه‌ی دڵ               

                                                     عازیز ئه‌مر تۆ بی وه‌ قوه‌ی دڵ

هه‌رچی فه‌رماوایت قه‌بووڵه‌ن قه‌بووڵ       

                                                    وه‌ یادم مه‌یۆ وشیانم مه‌شغووڵ

مه‌ژده‌ی شاهیَدی ئه‌ز وه‌بیَ مۆشکۆڵ        

                                                    نه‌ له‌ولح یاقووت ، ئاته‌ش کامڵ

هه‌فته‌وان جه‌ نوور شاهباز کامڵ              

                                                    په‌ی شه‌رت میَردان تۆ که‌رد وه‌ حاسڵ

په‌رێ ده‌ستگیری یاران فازڵ                     

                                                  دووهه‌م مه‌یلت که‌رد عازیز تۆ وه‌ دڵ

هه‌م ئه‌و هه‌فت نووره‌ن جیَگات که‌رد مۆده‌ت                                

                                                 جه‌ پردیوه‌ردا نیانت سۆحبه‌ت

هه‌فتاودوو سه‌ف یار، سه‌ردان نه‌رِای گیان

                                                جه‌وکار زینان میَردان دیوان

گردین غوڵامان بیَوه‌ن بیَوه‌نان

                                                روو ماڵان ئه‌و شه‌رت سکه‌ی هه‌فته‌وان

هه‌ر جه‌ کۆی ئه‌زه‌ڵ تا ئامان ویَگه‌

                                               زات هه‌فت مه‌زهه‌ر نگینه‌ن جیَگه‌

هه‌ر جه‌ ئه‌و دما تا ئاخر زه‌مان

                                              ده‌ستگیر هه‌فته‌وان بگردیَش دامان

هه‌ر که‌ نه‌ی دۆما بکه‌رۆ خه‌ته‌ر

                                             بلاونۆ ئیقرار شه‌رت پردیوه‌ر

بشانۆ هه‌نگام نوخته‌ی زیاته‌ر

                                            به‌شش مه‌وه‌ران جه‌ حه‌وز که‌وسه‌ر

سه‌ره‌رِای ئه‌و ترووسکه‌ کزه‌ که‌ له‌ قه‌واره‌ی شیَعر و له‌ سه‌ر ده‌ستی ژن دیَته‌ ئافراندن، جووڵه‌ و ته‌کانێکی هه‌ژیَنه‌ر له‌ شیَواز و ناوه‌رۆک و زمان دا ناییَته‌ خولقان.ئه‌م دۆخه‌ به‌رده‌وام ئه‌بیَت تا ئه‌و کاته‌ی میَژوو ئافره‌تیَکی بلیمه‌تی وه‌ک مه‌ستووره‌ به‌ خۆوه‌ ده‌بینیَ.به‌م خولقانه‌، مه‌ستووره‌ گورِیَکی نه‌ک زۆر هه‌ژێنه‌ر به‌ ره‌وتی ئه‌ده‌ب، به‌ تایبه‌ت شیَعری ژنان ئه‌دات.

مه‌ستووره‌ی کوردستانی ؛ سه‌ده‌ی سیَزده‌هه‌می کۆچی مانگی

له‌ گه‌رمه‌ی بازارِی شیَعری کوردی ( قوتابخانه‌ی گۆران)دا، له‌و سه‌رده‌مه‌دا که‌ ئه‌ده‌بی هه‌ورامی به‌رزه‌ده‌نگی وه‌ک : بیَسارانی، مه‌وله‌وی تاوه‌گوزی، خانای قوبادی، مه‌لاخدری رواری، سه‌یدی هه‌ورامی ، وه‌لی دیَوانه‌، میرزا شه‌فیَع و ... به‌ خوَوه‌ و له‌ خۆدا په‌روه‌راندبوو، له‌و سه‌رده‌مه‌ئا که‌ مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزه‌ی و نالی خاک و خۆڵی ببوونه‌ دوو خۆره‌تاوی ئاسمانی ئه‌ده‌بی کوردی شۆرِه‌ کچێک له‌ بنه‌ماڵه‌ی ئه‌رده‌لاَنه‌کان دیَته‌ له‌نجه‌ و ده‌که‌ویَته‌ سۆسکه‌ی شیَعر.مه‌ستووره‌ ، به‌ هه‌ستی ناسکی ژنانه‌وه‌ و به‌ په‌روه‌ده‌ بوون له‌ دوو دونیای ده‌وڵه‌مه‌ندی ئه‌ده‌بی کوردی و فارسی، دیَته‌ مه‌یدانی قه‌ڵه‌م و ته‌نانه‌ت له‌ گه‌ل مامۆستا نالی ده‌که‌ویَته‌ مل ملانه‌ی ئه‌ده‌بی.5

ماه‌ شه‌ره‌ف خانمیَک که‌ له‌ سنه‌ له‌ دایک ئه‌بیَت و له‌ گردی سه‌یوانی سلیَمانی سه‌ر ئه‌نیَته‌وه‌ ، له‌ میَژوودا ئه‌بیَته‌ به‌شیَکی ئه‌ده‌بی و ناو ده‌رچوو.مه‌ستووره‌ هه‌وڵ ئه‌دات و خاوه‌ن ئه‌و به‌هره‌یه‌ ئه‌بیَت که‌ ببیَته‌ بانگچرِی حه‌ز و هه‌ستی ئافره‌ت و ئافره‌تانه‌ بیَته‌ گۆ. به‌ڵام ته‌نگی چۆڵه‌پیَچه‌نی کولتووری داسه‌پیو و نه‌ریتی داپڵۆسێنه‌ر، وه‌ها زمان و قه‌ڵه‌می ده‌گووشن که‌ وزه‌برِِاو ئه‌بیَت وبه‌ربه‌ستی زه‌ین و زه‌کای ئه‌کریَت.ئه‌گینا ئه‌گه‌ر بمانهه‌ویَت به‌ چاوپۆشین له‌ دۆخی داسه‌پیو، لیَکی به‌رهه‌مه‌کانی مه‌ستووره‌ بده‌ینه‌وه‌، ئه‌کریَ بیَژین نه‌یتوانیوه‌ وه‌لاَم ده‌ره‌وه‌ی خواست و چاوه‌رِوانیه‌کانی په‌نگ خواردووی جه‌ماوه‌ر، به‌ تایبه‌ت ئافره‌ت بیَت.ئه‌یتوانی به‌ره‌و ئه‌ده‌بی «ژنانه‌»، هه‌نگاوی گه‌وره‌تر بهاویَ.ئه‌و ئه‌زموونی ده‌یان که‌ڵه‌ شاعیَری پیاوی له‌ به‌رده‌ست بووگه‌ و ئاگادار بوه‌ که‌ چۆن چۆنی له‌ ده‌قه‌کانیان دا ده‌که‌ونه‌ لاواندنه‌وه‌ی خۆشه‌ویستی خۆیان و به‌ به‌ژن و باڵای ئافره‌ت هه‌ڵده‌چرِن.یان چۆن و به‌ چه‌ زاراوه‌یه‌ک هه‌وڵ بۆ داسه‌پاندن و په‌رڤ پیَدانی حه‌ز و روانگه‌کانی خۆیان ئه‌ده‌ن. روانگه‌، له‌ ئاستی هه‌موو ره‌هه‌نده‌ که‌سی و کۆمه‌لاَیه‌تیه‌کان. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌کریَ بویَرانه‌ بیَژین که‌ مه‌ستووره‌ به‌ پیَی سه‌رده‌می خۆی نه‌یتوانیوه‌ ببیَته‌ سه‌مبۆلی ئاوات و حه‌زه‌ ژنانه‌کان. ته‌نانه‌ت نه‌یتوانیوه‌ زاراوه‌ی ژنانه‌ هه‌ڵبزیَریَت و به‌ هه‌ستی ژنانه‌ی خۆیه‌وه‌ بیَته‌ گۆ.بازنه‌ پسیَنی هزر و زاراوه‌ و شیَوازی پیاوانه‌ نه‌بووگه‌ و قه‌واره‌ی خه‌یاڵی ژنانه‌ی به‌ به‌ژنی شیَعردا نه‌کردوه‌.هه‌ر چه‌ند هه‌بوونی ده‌نگی ئه‌و له‌ گورِه‌پانی ئه‌ده‌ب دا پله‌ی خۆی هه‌یه‌ و ئه‌بیَ سه‌رنجی پیَ بدریَت. به‌ پاڵه‌په‌ستۆ بوون به‌ زۆر سه‌رچاوه‌، منیش ئه‌ڵیَم مه‌خابن زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌کانی مه‌ستووره‌ فه‌وتاون. بۆیه‌ به‌ڵگه‌ی باسه‌که‌ی منیش ئه‌گه‌رِیَته‌وه‌ بۆ ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی شاعیَر که‌ به‌ ده‌سته‌وه‌ن.

له‌ گه‌ل ئه‌وه‌ش دا ئه‌گه‌ر لیَکی ئه‌و ده‌قه‌ شیَعریه‌ بده‌ین که‌ مه‌ستووره‌ بۆ لاواندنه‌وه‌ی میَرده‌که‌ی و شیوه‌َنچرِیی مه‌رگی ئه‌و هونیویه‌ته‌وه‌، تیَ ده‌گه‌ین که‌ له‌و دقه‌دا هه‌ستی ژنانه‌ که‌متره‌ . به‌ جۆریَک که‌ ئه‌گه‌ر پیاویَکیش ، بۆ نموونه‌ برایه‌کی «ناکام» شیَعریَکی نووسیبا هه‌ر به‌و که‌ش و حاڵه‌ته‌وه‌ ده‌ر ئه‌چوو. هه‌ستی ژنیَکی میَرد مردوو، له‌و ده‌قه‌ شیَعریه‌دا قسه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆ کردن نیه‌.به‌ پشت به‌ستن به‌و روانگه‌یه‌ ره‌وایه‌ ئه‌گه‌ر بپرسین: ئاخۆ ئه‌ندیَشه‌ی پیاوانه‌ لای مه‌ستووره‌ زۆر زاڵه‌ ، یان له‌ ترسی لۆمه‌ و مه‌نحی جه‌ماوه‌ر، نه‌یویَراوه‌ ژنانه‌ بدویَت؟!

با ئه‌وه‌ش فه‌رامۆش نه‌که‌ین که‌ مه‌ستووره‌ شیَعری سۆرانیشی هه‌یه‌.ئه‌وم وتاره‌ به‌س ده‌قه‌ هه‌ورامیه‌کان له‌ خۆ ده‌گریَ.

جیهان ئارا (1329-1275)

له‌ ئه‌ده‌بی ره‌وتی ئه‌ده‌بی کوردی به‌ گشتی و ئه‌ده‌بی لقی گوران به‌ تایبه‌تی و ریوتی ئه‌ده‌بی ژنانی کورد به‌ تایبه‌تی تر، جیهان ئارا خاوه‌ن گه‌رِی تایبه‌ت و شویَنه‌واری به‌رچاوه‌.ده‌نگیَکی تایبه‌ت، ناسک و هه‌ست بزویَن.بگره‌ یه‌که‌م که‌س بگَت که‌ توتنیویه‌تی وه‌ک ئه‌دیب خاوه‌ن به‌هره‌ و وه‌ک ئافره‌ت خاوه‌ن به‌رهه‌می ژنانه‌ بیَت.( هه‌ڵبه‌ت له‌ ئه‌ده‌بی کوردی دا).

له‌ پارچه‌ هه‌ڵبه‌ستێک دا که‌ بۆ ده‌ربرِکردنی په‌ژاره‌ی ته‌لاَق دران، هۆنیوگه‌ته‌وه‌، به‌ باشی هه‌ستێکی ئافره‌تانه‌ ، هه‌ستی ژنێکی ئاشق ئ وه‌فادار به‌ ژیانی ده‌ربرِیوه‌ که‌ به‌ بێ سووچ و تاوان و بیَ ره‌زامه‌ندی خۆی! له‌ سیَبه‌ری نه‌ریتی ناحه‌ز و تاسێنه‌ردا، ئه‌که‌وێته‌ به‌ر شالاَوی ته‌لاَق و شیرازه‌ُی ژیان و خۆشه‌ویُتیی پچرِپچرِ ئه‌کرێت.

برِیار و کرداری عه‌لی ئه‌کبه‌رخانی مێردی بۆ ته‌لاَق بار کردنی جیهان ئارا و گۆرِینه‌وه‌ی کانیاوی خۆشه‌ویستی ئه‌و به‌ زۆنگی مه‌کر وزرنگه‌ی زێرِی شازاده‌یه‌کی قه‌جه‌ر، دڵی شاعیر گرِ ده‌گریَ و ناشتوانێ له‌ گه‌ل خۆی دا درۆ بکات، بۆیه‌ له‌ پارچه‌ شیَعرێک دا ئه‌و کڵپه‌ و بڵێسه‌ به‌ تاوه‌ ده‌ربرِ ئه‌کات و به‌رهه‌مێکی شێعری پێ ئه‌خولقێنێ. هانای ئه‌شقی پاکی خۆی ئاڵنگاری ویژدانی مێرده‌که‌ی ئه‌کاته‌وه‌ و سۆزی سکاڵا، سه‌باره‌ت به‌و کاره‌ گه‌نده‌ڵه‌ ده‌رئه‌برِیَت.هه‌رچه‌ند به‌ شیَعره‌کانی جیهان ئاراوه‌ دیاره‌ نه‌ریتی چه‌وت و نه‌مانی متمانه‌ و باوه‌رِ، له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی دڵساردی نیَوان ئه‌و ژن و میَرده‌یه‌.که‌چی ئه‌و خۆی به‌ پاک و بێ خه‌تا ئه‌زانێت. له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌رِه‌یه‌ که‌ سه‌وزه‌ی ئه‌شق و خۆشه‌ویُستی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌ میَرد و بنه‌ماڵه‌که‌ی ره‌نگ نه‌گۆرِه‌.

لێک دانه‌وه‌ی شێعره‌کانی جیهان ئارا ، رواڵه‌تی پیَوه‌ندی نێوان هه‌زاران ژن و مێردی کورد ده‌رئه‌خات که‌ په‌تای خانه‌گمانی، ئاوقه‌یان ئه‌بێته‌وه‌ و هۆکاری لیَک پچرِانی شیرازه‌ی بنه‌ماڵه‌ ده‌رِسکێنێ.ئه‌مه‌ش له‌ کاتیَک دایه‌ که‌ ئافره‌ت به‌ جاران ئه‌که‌ویَته‌ به‌ر ئه‌و زه‌بره‌ و له‌ ریَی هیچ دا ـ قوربانی ـ ئه‌کریَت.بۆیه‌ جیهان ئاراش وه‌ک یه‌ک له‌وانه‌، روو له‌ شوه‌که‌ی ئه‌کات و ئه‌ڵێت :« ئه‌و هه‌موو قسه‌ تاڵانه‌م بیست. ئه‌و هه‌موو تانه‌و ته‌شه‌ره‌م له‌ سه‌ر تۆ ئاوقه‌ کرا، که‌چی خۆمم کرده‌ قوربانیت. ته‌نانه‌ت سه‌فا و سه‌یرانی کویَستانه‌کانی شاهۆ و کۆساڵانم له‌ خۆم حه‌رام کرد، به‌ڵام تۆ ئه‌وه‌نده‌ بێ وه‌فایت، له‌ وه‌ها ئاستێک دا ، ده‌ر هه‌ق بڤ من نامه‌ردانه‌ ده‌جووڵیته‌وه‌»:

من په‌ی تۆ وسته‌ن وێم وه‌ چه‌مه‌ردا

                                                                  تانه‌م چوون سه‌رپۆش کیَشان وه‌ سه‌ردا

په‌ی تۆ وێم که‌رده‌ن وه‌ په‌ند شاران

                                                                  مه‌حرووم جه‌ سه‌یران به‌رز کۆساڵان

په‌ی تۆ ده‌روونم پرِ نیَش خاره‌ن

                                                                  سه‌د کۆ چوون شاهۆ خه‌م وه‌نه‌م باره‌ن

ژنانی قه‌ڵه‌م به‌ ده‌ستی کورد زۆر که‌م ئاوریان له‌ ناوه‌رۆکی هه‌ست و ویستی ژن داوه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌گه‌ر بڵێین ژیان و ته‌گه‌ره‌کان، ته‌نیا له‌ روانگه‌ی «پیاوانه‌»وه‌ تیشکی خراوه‌ته‌ سه‌ر، شتێکی ده‌گمه‌نمان نه‌گوتوه‌. که‌ چی جیهان ئارا، بوێرانه‌ ئه‌و بازنه‌یه‌ ئه‌پسێنێ و شێعره‌کانی ئه‌کاته‌ تاڤگه‌ی هه‌ست و حه‌زه‌کانی خۆی. خۆیه‌کی ئافره‌تانه‌.ئاشق بوون ـ مێردکردن ـ خانه‌گمانی ـ فریودران له‌ لایه‌ن ده‌می ته‌رِ و ئه‌شقی درۆزنانه‌وه‌ ـ ته‌لاَق دران و ... ئه‌و به‌سه‌رهاتانه‌ن که‌ به‌ رۆخساری شێعره‌کانیه‌وه‌ دیارن.

ئه‌گه‌ر له‌ ره‌هه‌ندی ناوه‌رۆکه‌وه‌ سه‌رنجی شێعره‌کانی جیهان ئارا بده‌ین، خاوه‌ن چه‌پکیَ تایبه‌تین. که‌ ئه‌ویش پتر بۆ بوون به‌ زاری ئافره‌تانه‌ده‌گه‌رِیَته‌وه‌.لای جیهان ئارا ، ژان و حه‌ز و هه‌ستی ژنان، به‌ بیَ پێچ و په‌نا و وه‌ک هی ئافره‌ت دیَته‌ په‌یڤ.زمانیش تا راده‌یه‌ک له‌و پێناوه‌دا دێته‌ گۆ.بۆ نموونه‌ ئاماژه‌ به‌ چه‌پکیَ تایبه‌تی له‌ ره‌هه‌ندی ناوه‌رۆک دا وه‌که‌ین: 

ئاشق بوون:

کاتێ« بێسارانی » وه‌ک پیاو، ئاشق ئه‌بێت، هاوار و سۆزی ئه‌شق به‌ ده‌م بڵێسه‌ی شێعره‌کانیه‌وه‌ دیاره‌. یان سه‌یدی هه‌ورامی ( دووباره‌ وه‌ک پیاو)، که‌ سۆزی ئه‌شق و خۆشه‌ویستی دای ده‌گرێ، نایشارێته‌وه‌ و راشکاوانه‌ ئه‌ڵێت:

ئه‌ر ئاشق نه‌بان یه‌کسه‌ر مه‌لا و شێخ                 فتوا بۆ سه‌یدی سه‌ر ببرِان به‌ تێخ

یان روو ئه‌کاته‌ موراد و وه‌ک گله‌یی ئه‌ڵێت: هه‌موو که‌س له‌ من پتر سۆزی ئه‌شق دای گرتوه‌ به‌ڵام داخم بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م سۆزه‌ به‌س بۆ من حه‌رامه‌:

گرد جه‌ من فیشته‌ر حاڵشان فه‌نان                   داخم هه‌ر ئێدَه‌ن هه‌ر په‌ی من .....

که‌چی به‌ش به‌ حاڵی خۆم تا به‌ر له‌ جیهان ئارا نه‌م دیوه‌ ئافره‌تی کورد راشکاوانه‌ وله‌ نووسین دا باسی ئه‌شق و ئاشقی خۆی بکات. یان به‌ باڵای خۆشه‌ویستی خۆی دا هه‌ڵبڵێت.به‌لاَم جیهان ئارا بوێرانه‌ به‌ گژ ئه‌و باوه‌ ناحه‌زه‌ دا ئه‌چێته‌وه‌ . حاشا له‌ سۆزی ئه‌شق و ئاشق بوونی خۆی ناکات.ته‌نانه‌ت له‌ په‌نای عیرفان و مه‌جازیش دا خۆی ناشارێته‌وه‌ و راشکاوانه‌ ئاماژه‌ به‌ ئه‌شقی که‌سیی خۆی ئه‌کات و به‌ بالاَی خۆشه‌ویسته‌که‌ی دا ده‌چرِیَ :

یاری ئازیزم شای تیرئه‌ندازان                         سه‌ردار سوپای گه‌ردن فرازان

دیسان سه‌وگه‌ندم وه‌ روقیه‌ی خاسان                هه‌ر جه‌و وه‌خته‌وه‌ من وێم شناسان

ده‌روونم جه‌ عه‌شق باڵات قه‌قنه‌س بیَ              رۆحم چه‌نی رۆح پاکت په‌یوه‌س بیَ

خانه‌ گومانی:

سه‌ررِیَژ و ئاودز کردنی حه‌زی خۆشه‌ویستی دڵدار و جوین به‌ره‌و دڵیَکی که‌، یه‌ک له‌ قه‌یرانه‌ کوشه‌نده‌ و ماڵ ویَرانکه‌ره‌کانی نیَو کولتووری کوردیه‌. فه‌رهه‌نگی تایبه‌ت و داخراو، نه‌ریتی داسه‌پیو و ئیَره‌یی، له‌ ویَرانکه‌رتربوونی ئه‌و گوژمه‌ وه‌گه‌رِن. هه‌رچه‌ند ناقڵۆکاری و به‌ناکه‌س کردنی تاکی ئه‌و مه‌زاته‌، پتر ئاوقه‌ی ئافره‌ت ئه‌بیَته‌وه‌ .نه‌ریت وای باواندوه‌ که‌ ئه‌و عه‌یبه‌ و ئابرِووچوونه‌ که‌متر و( بگرره‌ هه‌ر هیچ) ، ئاقه‌ی پیاو بکریَت.نابیَ حاشای لیَبکریَت که‌ به‌رته‌سک بوون و ته‌نگه‌لانی ده‌رفه‌ت بۆ راهێنان و به‌رقه‌راری په‌یوه‌ندی ئاسایی ژن و پیاو، ئه‌م دۆخه‌ی پتر هه‌ژاندوه‌ و به‌ گوژمتری کردوه‌.زه‌وت کردنی ئیراده‌ و ویست و گه‌ره‌گ بوونی ژن له‌ هه‌ڵبژاردنی هاوسه‌ر و شه‌ریکی ژیان،ته‌نانه‌ت به‌ کۆیله‌ سه‌یرکردن و زه‌وتاندنی مافی جیابوونه‌وه‌ش له‌ ژن، هیَشتنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگا له‌ ئاستی حرس و جۆشی جنسی و ... ، له‌و هۆکارانه‌ن که‌ په‌تای بونیادنانی په‌یوه‌ندی ژیَره‌کی و سازاندنی شک و گومانی خانه‌گومانی و دڵپیس کردنی ژن و میَرد له‌ یه‌کدی،به‌ گورِتر ده‌که‌ن. ئه‌مه‌ش له‌ حاڵیَکدایه‌ که‌ باسکردن له‌و بابه‌ته‌ تابۆ و عه‌یبه‌یه‌ . بۆیه‌ ئاسه‌واره‌که‌ی پتر ویَرانکه‌ری خۆی ده‌رئه‌خات.ئه‌وه‌تا ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ئه‌فسانه‌ و گورانی و قسه‌ی نه‌سته‌ق و چیرۆکی به‌رئاگردان دا خۆ ده‌رئه‌خه‌ن و دیَنه‌ باس کردن.به‌ڵام هه‌چکام له‌ شاعیَرانی ئیَمه‌ (به‌وجۆره‌ی که‌ شیاو بیَت) له‌ به‌رهه‌مه‌کانیان دا نه‌یان درکاندوه‌ و ئاوقه‌ی جه‌ماوه‌ریان نه‌کردۆته‌وه‌.

که‌چی جیهان ئارا، وه‌ک خاتوونی شیَعری کوردی ، زۆر سانا و ره‌وان و ره‌حه‌ت، دیَته‌ باسکردنی و ته‌نانه‌ت گه‌رِی ویَرانکه‌ری ئه‌و په‌تایه‌ له‌ تیَک چوونی ژیانی هاوبه‌شی خۆشی ناشاریَته‌وه‌. دیَته‌ درکاندن که‌ شوه‌که‌ی لیَی دڵپیُ و خانه‌گومانه‌.ته‌نه‌ت ده‌ریشی ئه‌خات که‌ بۆخۆشی گیرووده‌ی وه‌ها ژانیَکه‌ و به‌ هه‌مان چه‌شن له‌ شوه‌که‌ی دڵپیُسه‌.هه‌ر چه‌ند جیهان ئارا، راشکاوانه‌ به‌ ناهه‌ق بوونی شک و گومانی مێرده‌که‌ی جارِ ئه‌دات و ته‌نانه‌ت بۆ پاکیی خۆی دیَته‌ سوێند خوادنیش، به‌لاَم له‌ گه‌ل هه‌موو ئه‌وانه‌دا، به‌رباس خستنی ئه‌م قه‌یرانه‌ له‌ خۆیدا تابۆ شکاندنێکی بوێرانه‌یه‌.جێی سه‌رنجه‌ که‌ له‌ ده‌ڤه‌رێکی وه‌ک کورده‌واری ئه‌وده‌م و له‌ ژێر بارسه‌نگیی نه‌ریتێکی وه‌ستاو و به‌رته‌سک دا، شۆرِه‌ژنیَکی قه‌ڵه‌م به‌ده‌ست، راسته‌و خۆ بکه‌وێته‌ تابۆ شکێنی و په‌نجه‌ بخاته‌ سه‌ر زامێکی سۆداری کورده‌واری. زامیَک هه‌رچه‌ند مه‌رگێنه‌ر و ماڵ وێرانکه‌ر، به‌لاَم بڤه‌ و نابه‌رباس.له‌سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌م ئه‌گه‌ردڵبه‌رێکی تر له‌ ژیانی جیهان ئارادا هه‌بوایه‌، به‌ پیَی ئه‌و ئازایی و راست بێژیه‌ که‌ لێی وه‌شاوه‌وه‌ته‌وه‌، به‌ بێ یه‌ک و دوو له‌ شێعره‌کانی دا ره‌نگی ئه‌دایه‌وه‌. هه‌ر وه‌ک چوَن ئه‌م قه‌یرانه‌ ده‌روونیه‌ ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌.

خانه‌ گومانی میَرده‌که‌ی جیهان ئارا به‌م شێعرانه‌دا ده‌رئه‌که‌وێت:

ئه‌رێ بێ مروه‌ت بێ ئه‌ندێش جه‌قیر               ئه‌رێ بێ باوه‌رِ دوور جه‌ خودَا و پیر

تاکه‌ی حه‌رف تاڵ مه‌ده‌ری نه‌ رووم                کێ زانووش نیان وه‌ بان زانووم

تاکه‌ی مه‌که‌ریم وه‌ چه‌شته‌ی ماران                 وه‌ پووڵ سیای نارِه‌وای شاران

ئاخر ئه‌ر گه‌نجه‌ن، ئه‌ر ره‌نجه‌ن یارم              کێ بۆ غه‌یر جه‌ وێت وه‌ خه‌ریدارم

قیبله‌م حه‌یفت که‌رد جه‌ من ویه‌ردی                 خه‌یاڵێ وه‌ی ته‌ور نه‌ دڵ ئاوه‌ردی

...

له‌و شێعره‌دا جیهان ئارا، هاواری بێ تاوانی خۆی به‌رز ئه‌کاته‌وه‌. ئاگاداریشه‌ که‌ وه‌ک ئه‌ڵێن: ساجه‌ بشکێی ، نه‌وه‌ک بزرِێی. 6  چ راس و چ درۆ، به‌ پێی نه‌ریتی سه‌رده‌م، ئابرِووی ئه‌و له‌که‌دار ئه‌بێت و له‌ پله‌ی کۆمه‌لاَیه‌تی که‌م ئه‌کاته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌و تۆمه‌تانه‌ به‌ «تانه‌ی تاڵ» ناو ئه‌بات و به‌ ته‌شه‌ره‌وه‌ ئه‌ڵێت: « ئه‌وه‌ کێ بوه‌ توانیبێتی ران بخاته‌ سه‌ر رانی من »؟!

به‌دگومانی جیهان ئارا له‌ مێرده‌که‌ی

وه‌یشوومه‌ی خانه‌گومانی له‌ نێو شاعیَری به‌رباس و میَرده‌که‌ی دا دوولایه‌نه‌. هه‌ر وه‌ک میَرده‌که‌ی، جیهان ئاراش له‌و دڵ پیسه‌، شک و گومان هزری داته‌نیوه‌. په‌تاکه‌ بوه‌ته‌ شێرپه‌نجه‌یه‌کی بێ ئامان و کۆگای ژیانی هاوبه‌ش به‌ره‌و دابرِان و ویَرانی ده‌گلیَنیَ.جیهان ئارا لای وایه‌ نازفرۆشێکی دیکه‌ دڵی مێرده‌که‌ی بردوه‌ و له‌می دڵساردی کردۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ش به‌ ده‌قی شیَعره‌کانیه‌وه‌ دیاره‌.ئه‌م درکاندنه‌ و بازنه‌ پساندنه‌، له‌ خۆی دا کارێکی ده‌گمه‌ن و ئافه‌رینبه‌ره‌.بۆ وێنه‌:

جه‌ی وه‌ر کێ بیه‌ن یار و دڵدارت                     دیسان هه‌ر ئه‌وه‌ن شه‌فای ئازارت

جه‌ یانه‌ی خاڵی ئێمه‌ت چ کاره‌ن                     دنیا په‌ی تۆ گشت مینا بازارِه‌ن

ئه‌و هه‌ر کۆ بدَیه‌و سازت پرِ سۆزه‌ن                 دایم نه‌ ده‌وران جه‌ژنت پیرۆزه‌ن

جیهان ئارا هه‌وڵ ئه‌دات به‌ یاریده‌ی هه‌ست و سۆزی ئافره‌تانه‌، میَرده‌که‌ی بخاته‌ ژێر کاریگه‌ری و به‌ چه‌کی عاتیفه‌، ته‌سلیمی خۆی بکاته‌وه‌. ئه‌وپیرِی هه‌ناسه‌ و بۆنی ئافره‌تانه‌ به‌م شێعرانه‌ی شاعێره‌وه‌ دیارن. لێره‌دا ده‌ر ئه‌که‌وێت که‌ نه‌ک به‌ شێوه‌ی مونتاژ و مه‌سنۆعی، به‌ڵکوو به‌ شێوه‌ی ره‌سه‌ن و ده‌روونی، به‌رهه‌مه‌که‌ ژنانه‌ ئه‌بێته‌وه‌ و له‌ هی پیاو جیاواز ئه‌بیَته‌وه‌.به‌ شیَوه‌یه‌ک که‌ به‌ باوه‌رِی من ، له‌ سه‌رده‌می هه‌نووکه‌ش دا ئافره‌تی قه‌ڵه‌م به‌ده‌ستی کورد نه‌یتوانیوه‌ به‌وجۆره‌ی که‌ شیاوه‌ رێچکه‌ی جیهان ئارا به‌رده‌وام بکات .

ئه‌وپه‌رِی هه‌وڵی شاعیَر بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بیَ تاوانی و به‌ واته‌ی باو « داوێن پاکی» خۆی بسه‌لمێنێ و متمانه‌ به‌ شوه‌که‌ی بدات که‌ دڵی لیَ نه‌گۆرِیوه‌ و که‌سی دیکه‌ له‌ ژیانی دا نیه‌. له‌م پێناوه‌ش دا سوێند ئه‌خوات. کرداریَکی ئاسایی و به‌رده‌وامی ژنانه‌. هه‌وڵ ئه‌دات به‌ کلیلی عاتیفه‌ی ئافره‌تانه‌، ده‌روازه‌ی ره‌حم و به‌زه‌یی مێرده‌که‌ی بکاته‌وه‌. تا به‌شکه‌م له‌ برِیاری ته‌لاَق و جیابوونه‌ پاشگه‌ز بێته‌وه‌ و هێلانه‌ی ژیانیان نه‌یه‌ته‌ ره‌هێڵ کردن:

ئه‌رێ که‌ره‌م دار ئاگا وه‌ کول حاڵ                              تۆ وێت عه‌لیمی هابیم وه‌ زووخاڵ

خۆ من جه‌ سه‌نگ نیم شای موشکوڵ گوشاد                جه‌ رووی مه‌رحه‌مه‌ت بیاوه‌م وه‌ داد

جه‌ خه‌زانه‌ی غه‌یب تۆ چێش مه‌بۆ که‌م                       په‌روانه‌ شاد بۆ شاد وه‌ شۆڵه‌ی شه‌م

یاری ئازیزم شای تیر ئه‌ندازان                                 هه‌ر جه‌و وه‌خته‌وه‌ من وێم شناسان

ده‌روونم جه‌ عه‌شق باڵات قه‌قنه‌س بی                        رۆحم چه‌نی رۆح پاکت په‌یوه‌س بی

تا به‌ رووی مه‌رده‌ن یه‌ک لا و یه‌ک دینم                       بزانه‌ گیانم ، گیانی شیرینم

ماوام گه‌رمه‌سێر ئه‌گه‌ر ئێڵاخه‌ن                                  ده‌ماخم وه‌ بۆی هه‌لای تۆ چاخه‌ن

نه‌ مایل وه‌ زه‌وق، نه‌ عه‌یش و شادی                          زه‌وقم هه‌ر تۆنی جه‌ی دونیای بادی

غه‌یر جه‌ شێوه‌ی تۆ وه‌ بان گوڵ دا                            ویرده‌ن تا په‌رِ نه‌ باغچه‌ی دڵ دا

هه‌نی جه‌ مه‌خلۆق تا وه‌ رووی مه‌رده‌ن                       شه‌ماڵ هه‌م جه‌ خه‌و گوزه‌ر نه‌که‌رده‌ن

قه‌سه‌م هه‌ر به‌و شای فه‌رد فریاد ره‌س                        سیوای تۆ که‌سم نه‌وانان وه‌ که‌س

غه‌یر جه‌ تۆ که‌سم وه‌ که‌س نه‌وانان                          وه‌ یادت قه‌سه‌م شای نه‌وجوانان

تۆنی ئازیزم، تۆنی غه‌مخوارم                                 هه‌ر تۆنی یاگه‌ی گشت قه‌وم و کارم

هه‌ر با جه‌ عاله‌م واچان بێ که‌سه‌ن                           مه‌یل تۆم ته‌نخوای گشت که‌سم وه‌سه‌ن

جیهان ئارا که‌ ئه‌بینێ وه‌زعه‌که‌هێنده‌ به‌ره‌و ئاڵۆزیه‌ که‌ هێور بوونه‌وه‌ی سانا و ده‌سگر نیه‌ و هێلانه‌ی ژیانی له‌ هه‌ڵپرووشکان نیزیک ئه‌بێته‌وه‌، وه‌ک تیری ئاخر، په‌نا بۆ دوو شت ئه‌بات:

یه‌که‌م پارِانه‌وه‌ و سکاڵا له‌ په‌روه‌ردگار، تا به‌شکه‌م وه‌ک ده‌ستی نادیار ئاوێک به‌ سه‌ر ئاوری کڵپه‌گرتوودا بکات:

به‌لاَم سه‌به‌ب ساز موشکوڵ گوشاد که‌ر                       پادشای شاهان ده‌هه‌نده‌ی داوه‌ر

باد قودره‌تش جه‌ هانامه‌وه‌                                     خه‌لاس که‌رۆ پام ، جه‌ پای دامه‌وه‌

ئاسان ببۆ کار زه‌حمه‌ت وه‌رده‌مان                            نه‌دریۆ وه‌ باد ره‌نج به‌رده‌مان

دووهه‌م : په‌نا بردن بۆ به‌ژن و بالاَ و ئه‌ندامی خۆی، وه‌ک هێزی راکێش که‌ری جینسی. که‌ ئه‌مه‌یان کارێکی پرِ ئافره‌تانه‌یه‌ و له‌ ژیانی رۆژانه‌ دا نموونه‌ی زۆره‌. به‌لاَم له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی کوردی خۆیی ( بیَژگه‌ له‌ ئه‌فسانه‌ و داستانه‌ عاشقانه‌ ته‌رجۆمه‌کراوه‌کان)دا ، ده‌گمه‌نه‌.که‌چی جیهان ئارا بوێرانه‌، سه‌ره‌رِای پساندنی بازنه‌ داسه‌پیوه‌کانی نه‌ریت، په‌نجه‌ی له‌ سه‌ر داناوه‌:

نه‌ ساحیب باخم نه‌ ساحیب میَوه‌                         به‌خشه‌ش، بنۆشه‌ش، بنیشه‌ش پێوه‌

ئه‌رباخه‌ن، ئه‌ر مڵک، ئه‌ر گه‌نجه‌ن، ئه‌رماڵ              ده‌خڵش هه‌ر به‌ تۆن دارای که‌مه‌ر لاَڵ

خاترت جه‌م بۆ دڵ مه‌ده‌ر وه‌ دڵ                           په‌ی تۆ رازیان ئی باخچه‌ی پرِ گوڵ

بێ تاقه‌ت مه‌به‌ شای خه‌سره‌و مه‌قام                     به‌ وه‌سڵ شیرین مه‌یاوی به‌ کام

تا ئه‌گاته‌ ئه‌وپه‌رِی مه‌سه‌له‌ی سکس و ئه‌ڵێت:

ئه‌وسا وه‌شه‌ن عه‌یش هه‌ر شه‌و تا سه‌حه‌ر          خودَا خوشنوود بۆ به‌نده‌ بێ خه‌ته‌ر

وه‌ر نه‌ خۆ له‌یلت ئارامش نیه‌ن                   سیوای تۆ په‌ی کێ ریسوای عام بیه‌ن

فۆرم:

هه‌رچه‌ند جیهان ئارا له‌ ناوه‌رۆک دا زۆر بازنه‌ی پساندوه‌ و هه‌ست و عاتیفه‌ی ژنانه‌ی به‌ به‌ژنی شێعری کوردی دا کردوه‌، به‌لاَم له‌ شێواز و ناوه‌رۆک دا کارێکی ئه‌وتۆی نه‌کردوه‌. له‌م رهه‌نده‌ دا شوێن که‌وته‌ی شاعێرانی پێش خۆی و سه‌رده‌می خۆی بوه‌.هه‌رچه‌ند حاشای لێ ناکرێ که‌ که‌ تێکه‌لاَندنی هه‌ست و عایفه‌ی ژنانه‌ له‌ زۆر جێگادا پاراویه‌کی ره‌وانی به‌ زمان و کیَش به‌خشیوه‌، به‌لاَم نه‌گه‌یشتۆته‌ ئاستی رچه‌شکێنی. له‌ گه‌ل ئه‌وه‌ش دا، هه‌بوونی هه‌ندێ ئیسلاَح و ته‌رکیب له‌ شێعریکانی دا به‌رچاون. وه‌ک:

زه‌نجیر ته‌قدیرـ خه‌یاته‌ی دێزـ شه‌هلای هوون رێزـ گوڵ وه‌ره‌قی گونای گوڵنارـ قه‌وس قه‌شه‌نگ ـ خێڵ خه‌م ـ سه‌رمله‌ی خه‌ته‌رـ خه‌ده‌نگ غه‌مزه‌ـ چه‌شته‌ی ماران ـ پووڵ سیاـ چه‌تر نامووس ـ دووشاخه‌ی زاڵم ـ سه‌رپۆشی تانه‌ و ...

یان هه‌ندیَ جار هه‌وڵی داوه‌ به‌ رێک خستنی وشه‌کان ، ره‌وانی و به‌رچاوی مۆسیقا بهه‌ژێنێ. وه‌ک:

نه‌ ساحیب باخم نه‌ ساحیب مێوه‌                  به‌خشه‌ش بنۆشه‌ش بنیشه‌ش پێوه‌

وه‌ک ئه‌بینین وه‌شه‌گه‌لی س ـ ش، به‌جۆرێک دووپات بوونه‌ته‌وه‌ که‌ بارێکی تایبه‌تیان به‌ مۆسیقا به‌خشیوه‌. له‌گه‌ل هه‌موو ئه‌وانه‌ش دا به‌ داخه‌وه‌ کارێکی ئه‌وتۆ که‌ بگاته‌ ئاستی رچه‌شکێنی و بوون به‌ خاون شێواز، له‌نێو ده‌قه‌کانی جیهان ئارادا به‌رچاو ناکه‌وێ.

هه‌رچۆنێک بێت ئه‌کرێ جیهان ئارا وه‌ک ژنێکی شاعیربێته‌ ئه‌ژمار که‌ له‌ سه‌رده‌می خۆی دا ، هه‌وڵی داوه‌ به‌ زمان و هه‌ستی ژنانه‌وه‌ دابه‌زێته‌ نٌێو دونیای ئه‌ده‌بی کوردی. ئه‌مه‌ش له‌ خۆی دا جێگای شانازیه‌.چوونکوو تا سه‌رده‌می جیهان ئارا، له‌ ئه‌ده‌بی کوردی دا ئافره‌تێکیهاوشێوه‌ له‌ پانتای ئه‌ده‌بی کوردی دا نه‌هاتۆته‌ دره‌وشانه‌وه‌.ئه‌م که‌لێنه‌ زه‌ق و به‌رچاوه‌ ّبه‌ خولقانی ده‌قه‌کانی جیهان ئارا پڕ کراوه‌ته‌وه‌. مه‌خابن ئه‌م ئه‌ڵقه‌ بایه‌خاویه‌ی ئه‌ده‌بی کوردی له‌ لایه‌ن توێژه‌رانی ئه‌ده‌ب و ته‌نانه‌ت کۆمه‌لاَیه‌تیشه‌وه‌ پشت گوێ خراوه‌ و نه‌هاتۆته‌ شرۆڤه‌کاری و پله‌ و بایه‌خی خۆی پێ نه‌دراوه‌.

ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی ژنانی گوران

گوڕگرتنی ره‌وتی رۆشنبیری و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی خوێنده‌واری، په‌زه‌سه‌ندنی ره‌وتی رۆژنامه‌گه‌ری و که‌ره‌سته‌کانی راگه‌یاندن، بره‌وی چاپه‌مه‌نی کوردی و به‌رۆژبوونی ئامرازه‌کانی ئه‌وبواره‌، ئاگاداربوونه‌وه‌ له‌ ئه‌زموونی جیهان و ده‌راوسێ، ئه‌و هۆکارانه‌ن که‌ چاوه‌ڕوانی له‌ ئه‌ده‌بی کوردی و به‌ تایبه‌ت ئه‌ده‌بی ژنانی کورد به‌ هه‌موو زاراوه‌کانیه‌وه‌، زێده‌تر ئه‌کات.وه‌ها چاوه‌ڕوانیه‌ک له‌ له‌ ئه‌ده‌بی لقی گورانیش ئاسایی و ره‌وایه‌. هه‌ر چه‌ند پاش سه‌رده‌مه‌ زێڕینه‌که‌ی ئه‌ده‌بی گوران و په‌روه‌رده‌کردنی چه‌پکێ ده‌نگی گه‌وره‌ و به‌هره‌دار به‌ ئه‌ده‌دبی کوردی( بیَسارانی ـ مه‌وله‌وی ـ سه‌یدی و ...)، ئه‌وبزاڤه‌ ئه‌ده‌بیه‌ هێدی هێدی له‌ وه‌ستان و پاشه‌کشه‌دا بوه‌ و ئه‌م حاڵه‌ته‌ ناله‌باره‌ش چۆڵه‌پێچه‌نی سه‌رهه‌ناسه‌ی ئافره‌تانی پتر جه‌ڕاندوه‌.له‌وانه‌یه‌ سێبه‌ری خه‌ستی مه‌وله‌وی و چه‌پکێ ده‌نگی دیکه‌ی ئه‌ده‌بی گوران و ده‌نگ دانه‌وی و زڕانی شۆره‌تی ئه‌وان، بووبێته‌ ته‌نگه‌لانێکی خنکێنه‌ر بۆ هه‌ر جووڵه‌یه‌کی سه‌رره‌یانه‌. بۆیه‌ ده‌نگه‌کان زیاتر خه‌ریکی لاسایی کردنه‌وه‌ و جوینه‌وه‌ی مێژوو بووگن تا وه‌ک خۆ و به‌ سه‌رده‌میانه‌ هاتنه‌ ته‌کان.

سه‌رنج دان به‌ چه‌پکێ به‌رهه‌می شێعری ئافره‌تانی گه‌لانی دیکه‌، به‌ تایبه‌ت گه‌لانی رۆژهه‌ڵات، هه‌ڵسه‌نگاندن له‌ سه‌ر بزاڤه‌که‌ ، به‌ ناوه‌رۆکتر و ماندارتر ئه‌کات. بۆ ویَنه‌ ئاماژه‌ به‌ شێعری شاعێرانی ئافره‌تی گه‌لانی دیکه‌، به‌ تایبه‌ت گه‌لانی ده‌روسێی کورد ئه‌که‌م. به‌و هیوایه‌ بتوانرێ له‌ پانتایی ده‌ق دا ، فاکتمه‌ندتر په‌یڤ بکرێت.

الف) (سنیه‌السالح)شاعێری هاوچه‌رخی عه‌ره‌ب 7

(1)

هه‌رام لێکه‌ ئه‌ی نه‌ناسراو

به‌ هه‌موو هێزی سه‌رسووڕهێنه‌ری هانات

گه‌میه‌ی ره‌زگاریی خۆتم پێ ببه‌خشه‌

که‌ دڵی من

زه‌ریاچه‌ی ئه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌دای ئه‌وینی تۆ

(2)

له‌گه‌ڵم که‌وه‌

تا خه‌ونه‌کانم لێک بدرێنه‌وه‌

من به‌ بێ ئه‌وینی تۆ

توانای له‌ کوَڵ نانی شه‌وی «به‌یرووت»م نیه‌.

ب) شێعری «لاندی ژنانی ئه‌فغان» 8

ئه‌م شێوازه‌ شێعریه‌، به‌ شێعری نه‌ته‌وه‌یی ژنانی ئه‌فغان ناسراوه‌. په‌نجه‌ره‌ی په‌ره‌وازه‌ بوونی هه‌ست و سۆزی ژنانه‌. پیاوان خۆیانی له‌ قه‌ره‌ ناده‌ن و په‌یڤین به‌م شێوازه‌یان به‌ لاوه‌ عه‌یبه‌. به‌ شه‌ر ئه‌م شێعرانه‌دا هه‌ستی ژنانه‌ زاڵه‌ و زۆر ره‌حه‌ت و ئاسان له‌ شیَعری پیاوان جوێ ئه‌کرێته‌وه‌.

(...)

زۆر مه‌مگووشه‌ به‌ خۆته‌وه‌

سبه‌ی بۆنی مێخه‌که‌که‌م

په‌رده‌ له‌ رووی

                نهێنیه‌که‌مان هه‌ڵده‌ماڵێ.

(...)

با گوڵی چنراو ئامێزت پڕ بکات

من بێستانم و

                 تۆ خاوه‌نمی.

(...)

گوڵێک به‌ ده‌ستمه‌وه‌ ده‌ژامێ!

ناشزانم

له‌م ولاَته‌ نامۆیه‌دا، بیده‌مه‌ کێ.

(...)

ئه‌گه‌ر خۆشه‌ویسته‌که‌م مرد

ئه‌بمه‌ کفنی

به‌م شێوه‌یه‌، به‌یه‌که‌وه‌

زه‌ماوند له‌گه‌ل خۆڵه‌مێش ده‌که‌ین.

(...)

یان هه‌میشه‌ له‌سه‌ر سنگم به‌

یان باشتره‌ له‌ نێو قۆڵ و باسکی تاریکی زه‌وی دا بیت.

ج) شێعری ژنێکی ژاپونی به‌ ناوی «ئاکیکو یوسانۆ» 1878ـ 1942 9

ئه‌وین، لای ئه‌وگشت ژیانه‌. ناوی ژنه‌ شاعیری عه‌شقیان لێ ناوه‌ و ئه‌وین لای ئه‌م ئافره‌ته‌ گشت ژیانه‌.

له‌ شێعره‌کانی:

(...)

به‌ لای لاوانیشه‌وه‌ وه‌ک مه‌له‌که‌یه‌ک خۆشه‌ویسته‌

ئه‌تۆ گوڵه‌باخێکی سپیکه‌له‌یت، ئه‌ته‌وێ

باڵدلرێک هه‌بێ. به‌لاَم من گوڵه‌باخێکی سوورم

ئه‌بێ پیاوێک بدۆزمه‌وه‌ مه‌ بتوانێ

گڕی عه‌شقی سینه‌م رابگرێ.

(...)

ئه‌و رۆژانه‌ سه‌رێکی پڕ له‌ نازم بوو

که‌یلی خه‌یاڵی به‌رزه‌فڕی و سه‌روه‌ری

له‌ باوه‌شی عه‌شق دا هه‌موو ژیانم فه‌رامۆش کرد و گریام

ته‌نیا و ته‌نیا له‌به‌ر براوی

فرمێسکم ئه‌ڕشت.

د)هه‌روه‌ها سه‌رنج دان به‌ به‌رهه‌مه‌ شێعریه‌کان فرووغ فه‌رۆخ زادی ئه‌ده‌بی فارسه‌کان و مه‌هاباد قه‌رداغی ئه‌ده‌بی کوردی ، ئه‌کریَ چه‌پکێ ئه‌زموونی به‌ پیت له‌ به‌رده‌ستی ژنانی شاعێردا ببینین.

به‌و دنه‌کورته‌ و به‌و چه‌ند نموونه‌ کورتانه‌وه‌، روو له‌ گۆڕپانی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی گۆرانه‌کان، ( وه‌ک لقێک له‌ ئه‌ده‌بی کوردی) ئه‌که‌م. تاو و توێکان ده‌رخه‌ری ئه‌وراستیه‌ن که‌ ئافره‌تانی ، به‌ زاراوه‌ی گۆران، به‌ شێوه‌یه‌ که‌ شیاو و به‌رچاوه‌ڕوان بێت، نه‌هاتوونه‌ته‌ نێو مه‌یدان و له‌م بواره‌ش دا خۆ کلگر، یان ته‌ریک ماونه‌ته‌وه‌.هه‌ر چه‌ند هه‌ندێ ده‌نگ، لێره‌و و له‌وێ، ده‌بیسرێن، به‌ڵام نه‌گه‌گشتۆته‌ ئاستی دڵخواز.یه‌ک له‌و ده‌نگانه‌، کولسووم عوسمانووره‌. که‌ به‌ خستنه‌به‌رچاوی چه‌ند به‌رهه‌م ، خۆی به‌ دونیای ئه‌ده‌بی کوردی ناساندوه‌. ناوبراو، هه‌رچه‌ند هه‌وڵی داوه‌ به‌ هه‌ست و زاراوه‌ی ئافره‌تانه‌ بێته‌ په‌یڤ، به‌ڵام تا گه‌یشتن به‌و ئاکامه‌ پێویستی به‌ خۆ ره‌تاندن و ماندووبوونی زۆرتره‌.به‌ تایبڤت له‌ بواری زمان و ته‌شکی شێعری دا.

کۆسالاَنێ ئاواتیه‌نه‌

گجار وینوو ماره‌م بڕا

په‌ی ریواوه‌و دلێ خڕا.

پیچکی سۆڵ

گیواوی تاڵ

چۆپی ده‌سشۆ، به‌ به‌زمی «نا»

ز]ماوننه‌و منه‌نه‌ هۆرپڕا.

«زه‌مین»

ماچا زه‌مین

مێ ده‌وروو وه‌ره‌تاویه‌ره‌

چن شه‌وو روێش په‌نه‌ مشۆ

چننه‌ ئامێنا ده‌ورته‌ره‌

هه‌ر شه‌وه‌نه‌ و

رۆم په‌ی مه‌بۆ.

 

 

سه‌رچاوه‌ و ژێده‌ر                                        

ـــــــــــ

1_ هوریا : درۆشم . شعار (ف)

2_ وه‌ک فرووغ فه‌رۆخزاد و سیمین بهبهانی فارسه‌کان و نازک الاملائکه‌ و سنیه‌السالح و غاده‌ السمانی عه‌ره‌به‌کان و ...

3_ تاریخ کرد و کردستان. شیخ محمد مردوخ کردستانی ، جلد دوم ، ێفحه 50

4 _ مه‌به‌ست له‌ چوارینه‌ ، پیَکهاتنی شیَعره‌کان له‌ سه‌ر بنه‌مای چوار نیوه‌ دیَرِه‌.

5 ــ ئه‌و ده‌قه‌ شیَعریانه‌ که‌ له‌و دوو شاعیَره‌ به‌ جیَ ماون، پیشانده‌ری ناکۆک بوون و ته‌نانه‌ت هه‌بوونی جۆریَک رقه‌به‌رایه‌تی له‌ نیَوان ئه‌و دوو ئه‌دیبه‌دا هه‌بوه‌. به‌ تایبه‌ت ده‌قه‌ شیَعریه‌که‌ی مامۆستا نالی:

6ـ په‌ندێکی پێشینانه‌.

7 ـ خاکستر تمدنها ، ( سروده‌های سه‌ شاعره‌ معاسر عرب). ترجمه‌ زهرا یزدی نژاد

8 ـ گوڤاری شێعرستان. ژماره‌ 10

9 ـ احساس و اندیشه‌ در شعر معاسر ژاپن. نوشته‌ و ترجمه‌ هاشم رجب زاده‌

ـ چه‌پکێ شێعری ده‌سنووسی جیهان ئارا.

ـ چه‌پکێ شێعری ده‌سنووسی کولسووم عوسمانپوور

ـ دیوانی مه‌ستووره‌ی کوردستانی

ـ مێژووی وێژه‌ی کوردی ، هه‌ردوو به‌رگه‌که‌ی

ـ تاریخ مشاهیر کرد جلد اول و دوم

ـ حدیقه‌ی سوڵتانی به‌رگی گه‌که‌م

ـ سرودهای دینی یارسان ـ ماشاالله‌ سوری

ـ که‌شکێکی ده‌سنووس له‌ شێری یآرسان که‌ ساڵی 1345 له‌ لایه‌ن دۆستێکه‌وه‌ له‌ نێو یارسانه‌کان دا و له‌ رووی به‌یازه‌کانه‌وه‌ نووسراوه‌ته‌وه‌. سپاسی ئه‌که‌م.

 

 

تێبینی:

 ئه‌م وتاره‌ له‌ گوڤاری سروه‌دا بڵاو كراوه‌ته‌وه‌.

+ نوشته شده در  سه شنبه هفتم دی 1389ساعت 23:45  توسط ره‌ووف مه‌حموودپوور   |