زه‌رنه‌ی ئاسو

وبلاگ ره‌ووف مه‌حموودپوور - رئوف محمودپور

گۆرانیی هه‌ورامی و خوێندنه‌وه‌یه‌کی ڕووماڵیانه‌

له‌ ڕه‌وتی زه‌مه‌نیدا

ره‌ووف مه‌حموودپوورـ مه‌ریوان

گووشراوه‌ی بابه‌ت:

گۆرانیی ڕه‌سه‌نی هه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌ک، سه‌رچاوه‌یه‌کی ده‌وڵه‌مه‌ند و پڕکاریگه‌ره‌ له‌ سامانه‌ی که‌لتووری ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌دا.سامانێک که‌ نه‌ک ته‌نیا ئه‌بێته‌ هۆکاری له‌زه‌تبه‌خشی و پڕکردنه‌وه‌ی کاتی به‌تاڵیی، به‌ڵکوو به‌ زاخاودانی مێشک و زه‌ینی به‌رده‌نگ، له‌ڕه‌وتی په‌روه‌راندندا به‌سه‌ر ته‌شکبه‌ستی عاتیفه‌ و که‌سایه‌تی تاکه‌وه‌ خاوه‌ن کاریگه‌ری ئه‌بێت. هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ له ڕه‌هه‌ند و گۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ بکه‌وێته‌ به‌ر شرۆڤه‌ و به‌دواداچوون.

گۆرانیی هه‌ورامیش به‌ پێی تایبه‌تمه‌ندی مێژوویی و ڕه‌سانه‌یه‌تیه‌ک که‌ هه‌یه‌تی، وه‌ک شاچڵی گۆرانیی کوردیی و ته‌نانه‌ت به‌شێک له‌ ڕه‌سه‌نایه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین، شیاوی خوێندنه‌وه‌ و به‌دواداچوونه‌. هه‌ربۆیه‌ ئه‌م وتاره‌ش له‌ڕوانگه‌یه‌کی که‌لتووری و به‌ شێوازێکی‌ ڕووماڵیانه‌، له‌و پێناوه‌دا دێته‌ په‌ێڤ و ڕه‌وتی زه‌مه‌نیی گۆرانیی هه‌ورامی، به‌تایبه‌ت له‌سه‌رده‌می هاوچه‌رخدا به‌رسه‌رنج ئه‌گرێت. ئه‌ڵبه‌ت به‌ پێی فاکت و سه‌رچاوه‌کان و به‌ خۆ دوورگرتن له‌ باویلکه‌ی عاتیفی و حه‌ز و گومان.‌‌‌

سه‌ر­­­­­نجه‌کانیش پاش ئاماژیه‌کی کورت به‌ڵام پێویست به‌ بابه‌تی به‌رپه‌یوه‌ند و پێشینه، ‌پتر له‌سه‌ر شێوازی زاڵ و خاوه‌ن هژموونی که‌ له‌م وتاره‌دا به‌ شێوازی که‌یمنه‌یی پۆلێنم کردوه‌ و ڕه‌وتی پاش ئه‌و شێوازه‌ چڕ ئه‌کرێنه‌وه‌.

پێشینه‌ و سه‌رنجێکی خێرا

له‌به‌ر هۆکارگه‌لی جۆراوجۆر،ئه‌‌گه‌ر بڵێم گۆرانی ومۆسیقای کوردیی، به‌تایبه‌ت لقه‌ هه‌ورامیه‌که‌ی، خاوه‌ن به‌رینایی و ده‌ره‌تانێکی دوورئه‌وپه‌ڕه‌، ڕه‌نگه ‌زۆر درێژدادڕیم نه‌کردبێت. دووباره‌ هۆکاره‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و ڕامیاریه‌کانیش بوونه‌ته‌ سه‌به‌ب تا له‌ ئاستی پێویست و له‌ ڕه‌هه‌نده‌ جیاوازه‌کانه‌وه‌، له‌سه‌ر ئه‌م ژانره‌ که‌لتووریه‌ لێکۆڵینه‌وه‌، شرۆڤه‌ و هه‌ڵپرژێواندن نه‌کرێت و ڕووگه‌کان زیاتر له‌ ڕه‌هه‌ندی عاتیفی و حه‌زێنی و خۆماڵیانه‌دا به‌ڕوویدا بکرێنه‌وه‌.

له‌م وتاره‌دا له‌و قووڵاییه‌ خۆم لا ئه‌ده‌م و هه‌وڵ ئه‌ده‌م بپه‌رژێمه‌ سه‌ر ترووسکه‌ی ده‌نگێک له‌ مه‌نگستانی گۆرانی هه‌ورامیدا. به‌ تایبه‌ت که‌ وه‌ک ڕاستینه‌یه‌کی مێژوویی ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ شوێن ڕێچکه‌ی گۆرانی کوردی له‌ مێژوودا و له‌سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌کاندا بگرین، ئه‌وا هه‌ر وه‌ک شیعر، ناچارین گۆرانی هه‌ورامیی به‌ بنه‌ما بگرین. چوونکوو ڕه‌سه‌نایه‌تی و مێژیینه‌یی ئه‌م شێوازه‌ له‌لایه‌ن پسپۆڕانی کورد و بیانیشه‌وه‌ درکێنراوه‌. بۆ وێنه‌ " بیژه‌ن کامکار" وه‌ک که‌سێکی هه‌ڵکه‌وته‌ی گرووپی کامکاره‌کان، سه‌باره‌ت به‌ مێژینه‌یی گۆرانی کوردی ئێژێ: "بۆ وێنه‌ ئه‌توانم ده‌ست بۆ مۆسیقای هه‌ورامی ڕادێرم.مۆسیقای هه‌ورامان ئه‌سڵه‌ن یانێ ئاوازی ئه‌هوورایی. ئاوازگه‌لێک ڕه‌نگه‌ کۆنتر له‌ گات و مسۆریکۆی ئه‌ورووپا بێت. فره‌ کۆنتر له‌وانه‌ که‌ مێژووی گه‌وره‌کیان هه‌س[1]".

هه‌روه‌ها ناوبراو له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌دا ئه‌ڵێت: " هه‌روا که‌ وتم مۆسیقای هه‌ورامان ده‌س­نه‌خواردوو ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌توانم بێژم مۆسیقای هه‌ورامان ڕیشه‌ی 2000تا 6000 ساڵه‌ی هه‌یه‌. له‌ڕاستیدا ئه‌توانم بڵێم کۆنتر له‌ ڕه‌دیف­گه‌ل گۆرانی فار‌سیه‌[2]". (هه‌رچند به‌ڕێزیان چ سه‌رچاوه‌یه‌کی بو ئه‌و بۆچوونه‌ی نه‌درکاندوه)‌.

'دۆکتۆر محه‌مه‌دڕه‌زا ئه‌بووتورابیان" یش له‌ کتێبه‌که‌یدا شێوازی گۆرانیی هه‌ورامی بۆ سه‌رده‌مانی زۆر کۆن ئه‌گه‌ڕێنێته‌وه‌: ' هه‌ورامی له‌ زمانی کوردیدا به‌ شێوازێکی تایبه‌تی گۆرانی وتن ئه‌وترێت که‌ ڕیشه‌که‌ی له‌ ڕابردوویه‌کی زۆر کۆندایه‌[3] "

به‌ڕێز "محه‌مه‌دی حه‌مه‌باقی"یش له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا ئاواز و گۆرانی ناوچه‌ی هه‌ورامان به‌پاک و ڕه‌سه‌ن وه‌سف ئه‌کات: " گۆرانی و ئاوازگه‌لی ناوچه‌ی هه‌ورامان، پاکترین و ڕه‌سه‌نترین ئاواز و گۆرانی کوردین[4]"

مه‌به‌ستم له‌و ئاماژانه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ که‌ بمهه‌وێ سه‌رتر بوونی گۆرانیی هه‌ورامی بسه‌لمێنم. له‌سه‌ر ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌م که‌ "هۆره‌ و لاوک و حه‌یران"، له‌ "سیاچه‌مانه"‌ که‌متر نین. هه‌رچه‌ند ڕه‌سه‌نی و مێژینه‌یی گۆرانیی هه‌ورامی(وه‌ک به‌شێک له‌ که‌لتوور و گۆرانیی کوردیی) له‌خۆیدا شانازی و ڕه‌سه‌نایه‌تی به‌ که‌لتووری کوردیی ئه‌به‌خشێت. ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ له‌و پێوه‌نده‌دا فاکتی زیاتر ڕوو بخه‌ین، به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌سمان ئاوه‌ڵایه‌، به‌ڵام ئه‌و چه‌ند ئاماژه‌یه‌ له‌ پێناوی  مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی ئه‌م وتاره‌دا به‌س ئه‌کات.

پێموایه‌ به‌و درکاندنانه‌ ده‌ر ئه‌که‌وێت که‌ بۆچی ده‌نگه‌ شاز و به‌ به‌هره‌کان(عه‌باس که‌مه‌ندی، کامکاره‌کان، تارا جاف، و.... شێوازی هه‌ورامی هه‌ڵئه‌بژێرن. من پێموایه‌ ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ به‌ ئه‌نقه‌ست و له‌سه‌ر بڕیاری هوشیارانه‌ و به‌ئیراده‌ بووگه‌. چوونکوو که‌ تاراجاف ڕوو ئه‌کاته‌ ئه‌و شێوازه‌، ژێروژوه‌ری ئه‌کات.ئه‌مه‌ش ئه‌و ڕاستیه‌ ئه‌درکێنێ که‌ ڕووکردنه‌که‌ ژیرانه‌ و زانستیانه‌یه‌. ژوه‌ر کردنێکه‌ له‌ پێناوی بونیادنانه‌وه‌ و بزواندندا. ئه‌مه‌ش کاتێک به‌واتا ئه‌بێت که‌ بپرژێینه‌ سه‌ر دۆخی هه‌نووکه‌یی(هاوچه‌رخی) گۆرانیی هه‌ورامی و له‌پێناوی باشتر ناس کردندا هه‌ڵپرژێواندنێکی بکه‌ین.

له‌ڕاستیدا ئێمه‌ به‌ر له‌ ڕه‌وتی هاوچه‌رخ که‌ به‌ تۆخیی خۆی له‌ "شێوازی که‌یمنه‌یی[5]"­دا ئه‌بینێته‌وه‌،خاوه‌نی ده‌نگی تۆمارکراوی ئه‌وتۆ نین. له‌ نووسراوه‌کانیشدا،  دوای "نه‌کیسا و باربۆد[6]" [(ئه‌گه‌ر له‌ حاڵه‌تێکی دڵخۆشکه‌رانه‌دا ئه‌و دوو که‌سه‌ سه‌ر به‌ ڕێچکه‌ی مێژوویی ئه‌م ڕه‌وته‌ دابنێین)هه‌رچه‌ند ئه‌گه‌ر به‌رده‌وامیی "له‌حنی ئه‌ورامه‌ن و ئاوازی خۆسره‌وانی" که‌ زۆربه‌ی خاوه‌ن ڕایان وه‌ک بنچینه‌ی گۆرانی هه‌ورامی‌ ئه‌ژماری ئه‌که‌ن،له‌به‌رچاو بگرین،ئه‌وا بۆمان هه‌یه‌ وه‌ها ئاماژه‌یه‌کیش بده‌ین.] ‌ناوی چ که‌سایه‌تیه‌کی هۆنه‌ریی ئه‌م بواره‌ تۆمار نه‌کراوه‌. یان من سه‌رچاوه‌که‌م ده‌ست نه‌که‌وتوه‌. له‌ کولتووری زاره‌کیشدا سه‌ره‌کیترین شۆره‌ت هی "یۆسۆئاسکه‌یه‌" که‌ له‌ویش ده‌نگی تۆمارکراومان به‌ده‌سته‌وه‌ نیه‌. ئه‌ڵبه‌ت مامۆستا ئۆسمان که‌یمنه‌یی له‌ چاوپێکه‌وتنێکدا ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێ ناو ئه‌کات که‌ بڕێکیان وه‌ک مامۆستای خۆی ناو ئه‌بات[7]. به‌ڵام من نه‌متوانی ده‌نگی که‌سه‌ کۆنتره‌کان ده‌س بخه‌م به‌تایبه‌ت که‌ دڵنیا بم مێژووی تۆمارکردنه‌که‌یان بۆ پێش ده‌رکه‌وتنی ئوسمان که‌یمنه‌یی بگه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش بۆ نه‌بوونی ئامێر له‌و سه‌رده‌مانه‌دا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ناچارین بۆ شرۆڤه‌ی هاوچه‌رخانه‌ی ئه‌م دۆخه‌، پشت به‌ ده‌نگه‌به‌رده‌سته‌کان ببه‌ستین. به‌تایبه‌ت پاش که‌وتنه‌کاری ئێزگه‌کانی ڕادیۆ کرماشان و ڕادیۆ مه‌ریوان، که‌ سه‌رنجیان له‌سه‌ر گۆرانیی هه‌ورامی چڕتر کرده‌وه‌و ده‌نگه‌کانی سه‌ربه‌ شێوازی که‌یمنه‌یی توانییان له‌ ئاستێکی فراوانتردا ده‌ربکه‌ون و هه‌ژموونی ده‌نگیی خۆیان بسه‌پێنن. به‌تایبه‌ت که‌ ئه‌م ده‌نگانه‌ هه‌ر له‌ سیه‌کانی سه‌ده‌ی چوارده‌ی کۆچی ـ هه‌تاویه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ له‌ نێو جه‌ماوه‌ردا ده‌رکه‌وتوون و وه‌ک بۆخۆشیان له‌ دیمانه‌کانیاندا ده‌ری ئه‌خه‌ن، له‌ ماڵباتی هۆنه‌ردۆست و ده‌نگ­خۆشدا هاتوونه‌ته‌ دۆنیا و په‌روه‌رده‌ کراون[8].

به‌باوه‌ڕی من له‌به‌ر چه‌پکێ هۆکار، شێوازی که‌یمنه‌یی توانی هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر گۆرانی هه‌ورامیدا بسه‌پێنێت و به‌سه‌ر گۆرانی هه‌ورامیدا وه‌ها سێبه‌رێکی خه‌ست بکات که‌ ده‌رفه‌ته‌کان له‌ به‌هره‌ جیاوازه‌کان ته‌نگه‌تاو بکات.

تایبه‌تیه‌کانی شێوازی که‌یمنه‌یی

که‌ئه‌ڵێم شێوازی که‌یمنه‌یی، ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌ده‌مداهاتن یان بۆچوونێکی کرچ و کاڵ و له‌پڕ نیه‌. به‌ڵكوو ئه‌و شێوازه‌م له‌ژێر دیارده‌ی چه‌پکێ تایبه‌تمه‌ندیدا پۆلێن کردوه‌. بۆ نموونه‌؛ له‌م شێوازه‌دا چه‌ند تایبه‌تی به‌رجه‌سته‌ و به‌دیارن که‌ ئه‌کرێ به‌م شێوه‌یه‌ پۆلێن بکرێن:

1ـ که‌ڵک وه‌رنه‌گرتن له‌ مۆسیقا. له‌م شێوازه‌دا زیاتر پشت به‌ ده‌نگ ئه‌به‌سترێت. ئه‌وپه‌ڕه‌که‌ی له‌ جۆری شاد و سه‌مادا چه‌پڵه‌شیان به‌کار هێناوه‌، یان شمشاڵ(لووله‌)یان ژه‌ندوه‌. ئه‌ڵبه‌ت هه‌ر له‌ گۆندی که‌یمنه‌دا < ڕه‌حمانه‌ و... > هه‌بووگن که‌ زۆڕنا و ده‌هۆڵیان لێداوه‌ و له‌ زه‌ماوه‌نده‌کاندا بوونه‌ته‌ هۆی گه‌رمی شادیی.

2ـ چه‌ند قۆڵی. له‌م شێوازه‌دا به‌ بێ ڕچاوکردنی هارمۆنی ده‌نگیی و جیاوازی ئه‌و هارمۆنیایه‌ له‌ ده‌نگی که‌سه‌کان، به‌س به‌ ده‌نگ خۆشی و زانینی به‌زم قه‌ناعه‌ت کراوه‌ و به‌ دوو یان ته‌نانه‌ت چوارقۆڵی و بگره‌ زیاتریش گۆرانی وتراوه‌. گۆرانی­بێژان له‌ نیوبه‌یت یان به‌ ته‌واو بوونی به‌یتێک، گۆرانی له‌ ده‌می یه‌کتر ئه‌گرن و بۆ یه‌کتری ئه‌سێننه‌وه‌.

3ـ له‌م شێوازه‌دا ده‌رفه‌ت به‌ ده‌رکه‌وتنی ئافره‌ت نه‌دراوه‌. هه‌رچه‌ند وه‌ک ناو، ئاماژه‌ به‌ ناوی چه‌ند که‌سێک ئه‌کرێت، به‌ڵام وه‌ک ده‌نگ ده‌رفه‌ت بۆ ده‌رکه‌وتنیان نه‌بووگه‌. بۆ نموونه‌ ئۆسمان که‌یمنه‌یی ئاماژه‌ به‌ ناوی چه‌ند که‌سێک ئه‌کات[9]. له‌وانه‌ دایکی. به‌ڵام له‌م باسه‌دا گرنگ ده‌رکه‌وتن و پێگه‌ و کاریگه‌ری ده‌نگه‌کانه‌ نه‌ک هه‌بوونی "بالقوه‌"ی ئه‌وان. ئه‌ڵبه‌ت کاک جه‌لیل عه‌باسی ئه‌ڵێت له‌ ئارشیوی ئه‌ودا گۆرانی ئافره‌ت هه‌یه‌. به‌ڵام وه‌ک ڕاستیه‌ک که‌لتووری داخراو وپڕپاوانی ناوچه‌که‌، هه‌نووکه‌ش ده‌رفه‌ت به‌ ده‌رکه‌وتنی ئافره‌ت وه‌ک گۆرانی­بێژ نادات. ئه‌و نموونانه‌ش که‌ بانگه‌شه‌یان بۆئه‌کرێت، پێویسته‌ دابه‌زنه‌ نێو جه‌ماوه‌ر تا بکرێت وه‌ک فاکت ئاماژه‌یان پێ بکرێت. ئه‌ڵبه‌ت وتنه‌وه‌ی‌ به‌زمێک یان چه‌ند به‌زم، ئه‌ویش به‌ دزی و دوور له‌ چاوی که‌سانی دیکه‌وه‌، ناتوانێت به‌رچاو بێت. چوونکوو به‌ دڵنیاییه‌وه‌ کۆمه‌ڵگای هه‌ورامیش پڕ له‌ ئافره‌تی ده‌نگ خۆش بوه‌ که‌ ده‌رفه‌ته‌کانی لێ دزراوه‌ و پاوه‌ن کراوه‌. به‌ڵام ناگه‌نه‌ ئاستی ڕه‌وت­سازی هه‌ر بۆئه‌ نه‌یتوانیوه‌ ببێته‌ به‌شێک له‌ پرۆسه‌که‌ یان داهێنان بکات.

4ـ خۆپارێزی هۆنه‌ری. گۆرانی بێژانی ئه‌م شێوازه‌ ئه‌وپه‌ڕی هه‌وڵیان بۆ پاراستنی شێوه‌ی به‌زمه‌کان داوه‌ و هه‌رجۆره‌ ده‌ستکاری کردن و ده‌ست بردنه‌ نێو به‌زمه‌کان و گۆڕینیان وه‌ک لێنه‌زانی و ناشیگه‌ریی لێکدراوه‌ته‌وه‌.ئه‌م ڕه‌وته‌ش مه‌رگی زه‌کا و به‌هره‌ی داهێنه‌رانه‌ی تاکی به‌دواوه‌ بووگه‌. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر سه‌رنجی گۆرانی کرمانجیی ناوه‌ڕاست بده‌ین؛ که‌سانێکی وه‌ک: حه‌سه‌ن زیره‌ک، سه‌ی عه‌لی ئه‌سغه‌ر،عه‌لی مه‌ردان، تایه‌رتۆفیق،هۆمه‌ر دزه‌یی و... جیاوازیه‌کانیان زۆر به‌رچاوه‌ و هه‌رکامیان بونیادنه‌ری شێوازێکه‌. که‌چی ئه‌م جیاوازی و شێوازسازیه‌ له‌نێو گۆرانی بێژانی هه‌ورامیدا به‌رچاو ناکه‌وێت.

5ـ به‌هره‌ی تاک و پشت به‌ستن به‌ مووتیڤی ناوه‌رۆک سه‌رچاوه‌ی داهێنانی به‌زمه‌کان بووگن. به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن شاده‌نگه‌کانی ئه‌م شێوازه‌وه‌. بۆ نموونه‌: به‌زمگه‌لی کۆنه‌ هه‌واران، سه‌یاد، سه‌له‌سه‌له‌، باده‌ باده‌، ... به‌واتایه‌کی­تر؛ گۆرانی­بێژان مووزیک­دانه‌ر و ئاهه‌نگ­سازیان نه‌بووه‌. که‌سێک نه‌بووه‌ تا به‌ پێی میلۆدیmelody و ریتمrhythm ئاهه‌نگیان بۆ بسازێنێ. ئه‌وان بۆخۆیان و به‌پشت­به‌ستن به‌ توانای خۆڕسک و سرۆشتی خۆیان ڕوویان له‌ هارمۆنی ده‌نگی خۆیان کردوه‌.

6ـ گۆرانیه‌کانی ئه‌م شێوازه‌، زۆرتر له دۆنیای‌ وه‌سفی سرۆشت و ئافره‌تدا غه‌رقن. ئه‌ڵبه‌ت بێژگه‌ جۆری شێخانه‌. ئه‌گه‌ر ناواخنێکی کۆمه‌ڵایه‌تیش هه‌بێت، زۆر که‌مه‌.

7ـ له‌م شێوازه‌دا سیاوچه‌مانه‌ گه‌شه‌یه‌کی به‌رچاو ئه‌کات و به‌تابه‌ت له‌سه‌ر ده‌ستی ئوسمان که‌یمنه‌یی پێشوه‌چوونێکی به‌رچاو به‌خۆوه‌ ئه‌بینێت. ئه‌م گه‌شه‌سه‌ندنه‌ش ئه‌بێته‌ بنه‌مایه‌ک بۆ شرۆڤه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ لایه‌ن که‌سانی دیکه‌وه‌[10].

8ـ له‌زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری به‌زمه‌کاندا،یه‌کیه‌تی بابه‌ت له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆکه‌ به‌رچاو ناکه‌وێت. به‌یته‌به‌رسه‌رنجه‌کان خاوه‌ن واتای نایه‌کڕه‌هه‌ند و ناته‌بان.

له‌ به‌خت و هاته‌کانی ئه‌م شێوازه‌، هاوزه‌مه‌ن بوونیه‌تی له‌گه‌ل به‌دیارکه‌وتنی ئامێره‌کانی تۆمار و په‌خش کردنه‌وه‌ی ده‌نگ. تا به‌ر له‌م سه‌رده‌مه‌، له‌ گۆرانی هه‌ورامیدا ده‌نگی تۆمارکراومان له‌به‌رده‌ست نیه‌. یان لانیکه‌م من ئاگاداری نیم. هه‌ر ئه‌م به‌خته‌ش بوه‌ هۆی ده‌نگ­زڕان و مه‌یشوور بوون و په‌یدا کردنی هه‌ژموونی. به‌تایبه‌ت ده‌نگ خۆشی و شاره‌زایی سرۆشتی و خۆڕسکی گۆرانی­بێژه‌کان له‌ خه‌ست کردنه‌وه‌ی ئه‌و هژموونیه‌دا خاوه‌ن کاریگه‌ری و تۆخترکردن بوو.

ئه‌م ده‌نگ­خۆشیه‌ سرۆشتیه‌ بوه‌ته‌ هۆ تا ده‌نگی قوڕگ(ده‌نگی مرۆڤ) به‌ ته‌نیا و به‌ بێ هاوڕێیه‌تی ده‌نگه‌ئامێریه‌کان،وه‌ک مۆسیقای پڕ، دابه‌زێته‌ هه‌ستی به‌رده‌نگ و چ که‌مایه‌تی و پووچه‌ڵییه‌ک به‌دیار نه‌خات.به‌تایبه‌ت وه‌ک وترا، گۆرانی­بێژانی ئه‌م شێوازه‌، نه‌ک هه‌ر له‌سه‌ر زانستی مۆسیقا په‌روه‌رده‌ و فێر نه‌کراون، به‌ڵکوو زۆربه‌شیان نه‌خوێنده‌وار بووگن. ئاخۆ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیه‌ بۆ ڕیشه‌ی مێژوویی بگه‌ڕێته‌وه‌ که‌ سه‌رچاوه‌کان ئاماژه‌ی پێئه‌که‌ن؟

<هه‌ورامی له‌ زمانی کوردیدا به‌و شێوازه‌ تایبه‌تیه‌ گۆرانی چڕینه‌ ئه‌وترێت که‌ ڕیشه‌که‌ی له‌ که‌ونارادایه‌ و له‌م سه‌رده‌مه‌دا بێژگه‌ له‌ هه‌ندێ هونه‌رمه‌ند، که‌ ئه‌وانیش سینه‌ به‌ سینه‌ و له‌ باوکانه‌وه‌ فێری بووگن، که‌سی­تر ناتوانێت به‌و شێوازه‌ گۆرانی بچڕێت.>[11]

پێشینه‌ی مووزیک له‌ هونه‌ری گۆرانی هه‌ورامیدا

هه‌رچه‌ند ئاسایی و به‌دیاره‌ که‌ له‌ هونه‌ری میللی نه‌ته‌وه‌ و گه‌لاندا گۆرانیی پێش مووزیک که‌وتوه‌ و گه‌لان به‌ر له‌وه‌ی ئامێره‌کانی مووزیک و ده‌نگه‌ مووزیکیه‌کان که‌شف و به‌کار بگرن، هونه‌ری گۆرانی ده‌میی(زاریی)یان به‌کار گرتوه‌ و په‌روه‌رده‌یان کردوه‌. ئه‌م ڕه‌وته‌ له‌لایه‌ن زانایان و پسپۆڕانه‌وه‌ پشت­ڕاست کراوه‌ته‌وه‌. بۆ نموونه‌ زانایه‌ک به‌ ناوی " کۆرت زاکس " ئه‌ڵێت : " گۆرانی له‌چاو ئامێره‌کانی موسیقا کۆنتره‌. گه‌لانی دواکه‌وته‌ش به‌ بێ ئه‌وه‌ی شتێک ده‌رباره‌ی موسیقا بزانن، خاوه‌ن گۆرانی خۆیانن."

"د. ئه‌سکه‌نده‌ر ئه‌مانۆڵڵاهی" له‌ کتێبه‌که‌یدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ئه‌کات که‌ گۆرانی و خۆنیاگه‌ری به‌رهه‌مێکی فه‌رهه‌نگین و له‌ناو هه‌موو گه‌لاندا هه‌ن و بووگن: " تا ئێستا لێکۆڵینه‌وه‌ی مرۆڤ­ناسی چ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی نه‌ناسیوه‌ که‌ له‌ هۆنه‌ری گۆرانی و ئاواز به‌ری بووبێت. گۆرانی و خونیاگه‌ریش هه‌روه‌ک به‌رهه‌مه‌ فه‌رهه‌نگیه‌کانی دیکه‌ی وه‌ک؛ ئه‌ده‌بیات،هونه‌ر،زمان، نیزامی خێزان و ڕێکخراوه‌ی بنه‌ماڵه‌ و... تایبه‌ت به‌ هه‌موو کۆمه‌ڵگاکانه‌."[12]

ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر گه‌لی کوردیش هه‌ر له‌ دێرین زه‌مانه‌وه‌ خاوه‌ن گۆرانی خۆی بووبێت. ئه‌م خاوه‌ندار بوونه‌ش بۆ هه‌موو ده‌ڤه‌ر و مه‌حاڵه‌کانی کورده‌واری ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵام به‌ شاهێدی سه‌رچاوه‌کان، هونه‌رمه‌ندانی کورد هه‌ر له‌ دێرین زه‌مه‌نه‌وه‌ ئامێر و ده‌نگه‌ مووزیکیه‌کانیان که‌شف و به‌کار گرتوه‌.

"ژان دورینگ"، موسیقازانی ناوداری فه‌ره‌نسی، له‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی بایه‌خداردا به‌و ئاکامه‌ گه‌ییشتوه‌ که‌ ناوچه‌ی ڕیزه‌چیاکانی زاگرۆس و به‌شی خۆرئاوای ئێران، مه‌ڵبه‌ندی ڕه‌سه‌نی موسیقای ناوچه‌که‌ن.[13]

" دوکتور شه‌هرزاد قاسم " لای وایه‌ که‌ کوردستان کۆنترین ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌ که‌ له‌ 4500 ساڵ له‌مه‌وبه‌ره‌وه‌ ئامێری موسیقای تێدا به‌کار براوه‌.[14]

پرۆفیسۆری ناوداری ئاڵمانی " کیرتیساک " له‌سه‌ر ئه‌وقه‌ناعه‌ته‌یه‌ که‌ شوێنی سه‌رهه‌ڵدانی ئامێری که‌مانچه‌، باکووری خۆرئاوای ئێرانه‌ و کورد ئه‌م ئامێره‌ی درووست کردوه‌.

هه‌ر له‌دێرین زه‌مه‌نه‌وه‌ کوردان شادی و شیوه‌نیان به‌ یاریده‌ی ئامێره‌کانی مه‌سیقا ڕێک خستوه‌. بۆ نموونه‌؛ له‌ کاتی چوونه‌ سه‌رته‌ختی دیاکۆ له‌ 700 ساڵ پێش زایین و له‌ کاتی شکست هێنانی فره‌وه‌ر‌تیش له‌ شه‌ڕی ئاشووریاکاندا، ئاهه‌نگه‌ جیاوازه‌کان به‌یاریده‌ی ئامێره‌کانی کوس و شه‌یپوور ڕێک خراون.

ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌فسانه‌ و ئۆستووره‌ی گه‌لاندا هاتوه‌ که‌ : " ئه‌و کاته‌ی خوا ویستی ئاده‌م خه‌لق بکات، ڕۆح حازر نه‌بوو به‌به‌ر جه‌سته‌که‌یدا بچێت. بۆیه‌ دوای چل ڕۆژ خوا به‌ بنیامینی سه‌رده‌سته‌ی فریشته‌کان فه‌رمانی دا که‌ گیان به‌ به‌ر ئاده‌مدا بکات. بنیامینیش ئاوازی بۆ گیان ژه‌ند. به‌وجۆره‌ رۆح چوه‌ جه‌سته‌ی مه‌شیه‌ (ئاده‌م)وه"‌.

که‌لتووری دێرینی کوردیشدا شا نیعمه‌توڵڵای جه‌یحوون ئابادی موکری ئه‌ڵێت‌ : " ... چوونکوو جه‌سته‌ی گڵینه‌ی ئاده‌م ڕۆحی تیا نه‌بوو، فریشته‌کانی حه‌وته‌وانه‌ تکایان له‌ خوا کرد تا ڕۆحی به‌به‌ردا بکات. خوایش فه‌رمانی دا تا ڕۆحی به‌به‌ردا بکه‌ن. به‌ڵام ڕۆح ئاماده‌ نه‌بوو بچێته‌ جه‌سته‌یه‌کی گڵینه‌وه‌. ناچار فریشته‌کان گه‌ڕانه‌وه‌ خزمه‌تی خوا و داوای چاره‌سه‌رییان لێکرد. ئه‌ویش فه‌رمووی بڕۆن موسیقا بژه‌نن تا رۆح ڕووی خۆش نیشان بدات. ئه‌وانێش چوون ئه‌و کاره‌یان کرد. " په‌یڕه‌وانی یارسیی (ئه‌هلی هه‌ق) لایان وایه‌؛ ئه‌و ئاوازه‌ ئاهه‌نگی ته‌رز یان سه‌رته‌رز بووگه‌ که‌ به‌ ئامێری ته‌نبوور ژه‌نراوه‌.

هه‌روه‌ها وه‌ک شه‌مسی قه‌یسی ڕازی ئه‌ڵێت: هیچ ئاواز و نه‌غمه‌یه‌ک وه‌ک له‌حنی ئاورامه‌ن و به‌یتی په‌هله‌وی ، هه‌ست و نه‌ستی ئێرانیه‌کانی نه‌‌بزواندوه‌.

به‌مجۆره‌ به‌دیاره‌ که‌ پێشینه‌ی ناوچه‌که‌ و که‌لتووره‌که‌ی‌ له‌ مووزیک و ئامێره‌ موسیقاریه‌کان خاڵی نیه‌. هه‌ربۆیه‌ به‌دووره‌ ئه‌گه‌ر له‌ پێشینه‌ی گۆرانیی هه‌ورامیشدا مووزیک نه‌بووبێت. ئه‌ودۆخه‌ش که‌ مووزیک بۆ سه‌رده‌مانێک له‌ هونه‌ری گورانیدا نادیاره‌، شیاوی لێکۆڵینه‌وه‌ و‌ به‌دواداچوونه‌.

له‌گه‌ل ئه‌وانه‌شدا، وه‌ک ده‌ق و فاکت، ئێمه‌ تا هه‌نووکه‌ش چمان به‌دسته‌وه‌ نیه‌ که‌ باس له‌ هه‌بوونی مۆسیقا له‌ سه‌رده‌مه‌ کۆن و ئه‌وساییه‌کان بکات. هه‌ن که‌سانێکیش که‌ به‌ گۆمانه‌وه‌ باس له‌و بابه‌ته‌ ئه‌که‌ن. بۆ نموونه‌: به‌ڕێز هوشه‌نگ کامکار له‌ دیدارێکدا ئه‌ڵێت:" نوێگه‌ری له‌ مۆسیقا و گۆرانیدا ئه‌بێ پێشینه‌ی هه‌بێت و پشتی به‌ ڕابردوویه‌ک ئه‌ستوور بێت‌."[15]

ئه‌مه‌ش هه‌مان گۆمانه‌ که‌ سه‌رچاوه‌که‌ی بۆ نه‌بوونی فاکت و ده‌ق ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی که‌ هژموونی شێوازی که‌یمنه‌یی به‌سه‌ر گۆرانی هه‌ورامیه‌وه‌ خه‌سته‌ و چ ده‌رفه‌تێک به‌ ده‌رکه‌تن و گه‌شانه‌وه‌ی به‌هره‌ی نوێ نادات، حاشا هه‌ڵنه‌گره‌. یان به‌ڕاستی ئه‌کرێ ئه‌م پرسه‌ش قوت بکرێته‌وه‌ که‌ ئاخۆ گۆڕه‌پانی گۆرانی هه‌ورامی ناتوانێت ببێته‌ خاوه‌ن به‌هره‌ی داهێنه‌ر یان سوڵته‌ی ئه‌و هژمونیه‌ ده‌ره‌تانه‌کانی به‌رته‌سک کردوه‌ته‌وه‌؟ ئاخۆ شێوازی که‌یمنه‌یی له‌ گورانیدا هه‌مان ڕه‌وتی شێعری هه‌یه، هه‌روه‌ک چۆن هژموونی مامۆستا مه‌وله‌وی بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر درێژ ده‌رفه‌تی ته‌کانی له ده‌نگی نوێ بڕیبوو، کولتووری هه‌ورامی له‌ گورانیشدا دووچاری هه‌مان چاره‌نووسه‌؟!

ئاخۆ به‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌کی بێتهۆڤنیانه‌وه‌ ؛ چاره‌نووس به‌مشێوه‌یه‌ له‌ ده‌رگای وێژه‌ و هۆنه‌ری گۆرانی ئێمه‌ ئه‌دات؟!

به‌تایبه‌ت ئه‌م قه‌یرانه‌ لای به‌رده‌نگ تۆختره‌. لای به‌رده‌نگی ئه‌م که‌لتووره‌، لادان له‌ شێوازی نه‌ریتیی باو، ناپه‌سه‌نده‌ و قه‌بووڵ ناکرێت. هه‌ربۆیه‌ خاوه‌ن به‌هره‌ ناچاره‌ به‌زمه‌کان بڵێته‌وه‌ و دووباره‌یان بکاته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ به‌هره‌ی نوێ دووچاری مردوویی به‌هره‌که‌ی ئه‌بێت و ئه‌وپه‌ڕی ده‌ره‌تانی له‌ ده‌رخستنی ده‌نگ­خۆشیدا قه‌تیس ئه‌مێنێته‌وه‌. یان تۆ بڵێی به‌هره‌یه‌ک نه‌خولقابێت!!

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ سه‌رنجی ڕه‌وتی گۆرانیی له‌  هۆنه‌ری گۆرانیی کرمانجی باشوور بده‌ین؛ بۆ نموونه‌ ئه‌بینین پاش بلیمه‌تێکی وه‌ک حه‌سه‌ن زیره‌ک، ده‌نگه‌کان وه‌ک تاک و وه‌ک به‌هره‌ی داهێنه‌رانه‌ ده‌رئه‌که‌ون. بۆ نموونه‌ ده‌نگی وه‌ک؛ مه‌زهه‌ری خاله‌قی، عه‌لی مه‌ردان، ماملێ،تا بێهجه‌ت یه‌حیا و... هه‌رکامه‌و به‌ ستایلی تایبه‌ت وپشت به‌ستن به‌ به‌هره‌ی داهێنه‌رانه‌، ده‌رئه‌که‌ون و ڕه‌وتی گۆرانی کوردی ده‌وڵه‌مه‌ند ئه‌که‌ن. به‌ڵام له‌ هه‌ورامیدا به‌ لاسایی کردنه‌وه‌ی شێوازی که‌یمنه‌یی به‌سه‌نده‌ ئه‌کرێت و ده‌نگه‌کان شه‌رمن و ماقووڵن و ناکه‌ونه‌ پساندنی بازنه‌کانی پێوه‌ر. وه‌ک ئه‌وان و هی ئه‌وان دووباره‌ ئه‌که‌نه‌وه‌ و باوه‌ڕیان به‌ به‌هره‌ی خۆیان نیه‌. یان له‌ پێناوی پاراستن و ڕێزدانان بۆ شێوازی پێوه‌ر توانا و به‌هره‌ی خۆیان قوربانی ئه‌که‌ن. ڕه‌نگه‌ ئه‌م‌ ڕه‌وته‌ زیاتر بۆ ویست و خواستی به‌رده‌نگ و جه‌ماوه‌ر بگه‌ڕێته‌وه‌ که‌ بۆ به‌رده‌وامیی ئه‌م هژموونیه‌ گۆشارێکی سه‌خت له‌ سه‌ر به‌هره‌کان چڕ ئه‌که‌نه‌وه‌.ه ئه‌مه‌ش وائه‌کات که‌ هۆنه‌رمه‌ند شه‌رمن و مه‌حجووب بمێنێته‌وه‌ و له‌ڕاستیدا وه‌ک خۆگونجێنه‌ر(سازشکار)ی لێدێت و ته‌سلیمی ویستی جه‌ماوه‌ر ئه‌بێت و واز له‌ توانا و به‌هره‌ی خۆی ئه‌هێنێت و ئه‌که‌وێته‌ نێو بازنه‌ داسه‌پێنراوه‌کانی جه‌ماوه‌ره‌وه‌. وه‌ک ئه‌زانین له‌ نێو گه‌لانی وه‌ستاودا، که‌ گه‌لی ئێمه‌ش به‌شێکیه‌تی، ویست و خواست بۆ ترازان له‌ پێوه‌ر و ڕووکردنه‌ گۆڕانکاری زۆر که‌مه‌ و که‌لتوور له‌ ئاستێکی وه‌ستاودایه‌. هه‌ربۆیه‌ هونه‌ریش  له‌م کۆمه‌ڵگایانه‌دا له‌ ئاستی بزوێنه‌ر و جووڵێنه‌ره‌وه‌ به‌ره‌و ئاستی خجڵێنه‌ر و (موخه‌دیر) دائه‌به‌زێت. ئه‌مه‌ش له‌ کاتێکدایه‌ که‌ به‌ واته‌ی <ماکسیم گۆرگی>؛ نووسه‌ران و هۆنه‌رمه‌ندان موهه‌ندیسانی ڕۆحیی مرۆڤن.

وێڕای ئه‌مانه‌ ئاخۆ ڕۆح و هزری داهێنه‌رانه‌ له‌ نێو به‌هره‌ هۆنه‌ریه‌کانی هه‌ورامیدا چی به‌سه‌ر هاتوه‌؟ هه‌رچه‌ند جاروبار به‌هره‌کانی دیکه‌، به‌تایبه‌ت له‌ نێو هۆنه‌رمه‌ندانی کرمانجی باشووردا، هه‌وڵیان داوه‌ به‌هانای ئه‌م ڕه‌وته‌وه‌ بێن تاوه‌کوو هه‌م به‌هره‌ی داهێنه‌رانه‌ی خۆیان تاقی بکه‌نه‌وه‌ و هه‌میش خزمه‌ت به‌و ڕه‌وته‌ بکه‌ن. هه‌ندێ جار سه‌رکه‌وتنیش به‌ده‌ست هاتوه‌. بۆ نموونه‌؛ عه‌باس که‌مه‌ندی و کامکاره‌کان‌ و ... توانیویانه‌ تا ڕاده‌یه‌ک سه‌رکه‌وتن به‌ده‌ست بهێنن، به‌ڵام ده‌رناکه‌وێت که‌ به‌ ته‌واوی توانیبێتیان، یان ویستبێتیان له‌ ژێر ئه‌و هژموونیایه‌ ده‌رباز ببن.

ڕنگه‌ بارودۆخی تایبه‌تیی کۆمه‌ڵگا هۆکاری ئه‌م دۆخه‌ هونه‌رییه‌ بووبێت. نابێ فه‌رامۆش بکه‌ین که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ و شرۆڤه‌ی وه‌ها دۆخێک له‌ ناو دۆخه‌ هاوشێوه‌که‌ی گه‌لاندا، خاوه‌ن دێرینی و شۆنه‌مایه‌. بۆ نموونه‌ که‌سێکی وه‌ک "ئیبنی خه‌لدوون" له‌ به‌رهه‌مه‌که‌یدا شرۆڤه‌ی وه‌ها دۆخێک ئه‌کات: " مۆسیقا له‌ ئاخرین ده‌ستکه‌وت و ده‌ست­سازه‌کانه‌ که‌له‌ کۆمه‌ڵگاکاندا به‌رده‌ست خراوه‌.چوونکوو ئه‌م هونه‌ره‌ له‌ هونه‌ره‌ خجڵێنه‌ره‌کانه‌ و تایبه‌ته‌ به‌ سه‌رده‌م و قۆناغی گه‌شانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگاکان و بێژگه‌ له‌ تایبه‌تیی حه‌وانه‌وه‌و خۆشگوزه‌رانی ڕابواردن، به‌ هیچکام له‌ تایبه‌تیه‌کانی کۆمه‌ڵگاوه‌ به‌ند نیه‌. هه‌ربۆیه‌ یه‌که‌م هونه‌ریشه که‌ له‌گه‌ل گلان و هه‌ره‌سی کۆمه‌ڵگادا هه‌ره‌س ئه‌هێنێت و ئه‌فه‌وتێت."[16]

تاراجاف؛ ده‌نگێک له‌ غوربه‌تی به‌هره‌کاندا

هه‌ر چه‌ند که‌سانێکی وه‌ک به‌خشه، سه‌باح‌ و .... بۆ ده‌ربازبوون له‌و هژموونیه‌ و بوون به‌ خاوه‌ن به‌هره‌ی تاکانه‌ی خۆ، هه‌وڵیان داوه‌، به‌ڵام به‌ قه‌ناعه‌تی من له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، ده‌نگێک له‌ بوومه‌لێڵی گۆرانی هه‌ورامیدا ده‌بریسکێته‌وه‌. هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاکانی بریسکانه‌وه‌یدا جیاوازی و جۆرێکی­تر بوون له‌ شێوازیدا به‌دیار ئه‌که‌وێت. ده‌رئه‌که‌وێت که‌ ناوبراو پشتی به‌ توانا و به‌هره‌ی خۆی به‌ستوه‌‌‌. به‌ڵام هه‌وڵ ئه‌دات به‌سه‌ر ڕه‌سه‌نایه‌تی و گه‌نجینه‌ی دێرینی گۆرانی هه‌ورامیه‌وه‌ بڕسکێت، هه‌رچه‌ند بۆخۆی هه‌ورامی نیه‌. به‌باوه‌ڕی من ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ بۆ خۆماندووکردن و به‌رزی ئاستی زانیاریی ناوبراو له‌ ناسین و شرۆڤه‌ی پێشینه‌ و چۆنایه‌تی گۆرانیی کوردیی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌توانم بڵێم که‌ دست­بردن و هه‌ڵبژاردنی ئه‌و شێوازه‌، وێڕای رێزدانانی ئه‌و به‌هره‌یه‌ بۆ زه‌کا و به‌هره‌ی تاکانه‌ی خۆ، هه‌‌ڵبژاردنێکی ئاگایانه‌ و به‌ئه‌نقه‌ست بووگه‌. هه‌ربۆیه‌ توانیویه‌تی وه‌ک خۆی، به‌ڵام به‌سه‌ر ڕیشه‌ی ڕه‌سه‌نایه‌تی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ ده‌ربکه‌وێت و بکه‌وێته‌ ده‌رهێنان و جۆرێکی­تر بوون. ئه‌مه‌ش واتای ترازان له‌ پێوه‌ر و گوزه‌ر له‌ شێوازی که‌یمنه‌یی دێت. هه‌ربۆیه‌ ئه‌توانم بێژم تارا جاف؛ سه‌ره‌تایه‌کی­تره‌ له‌ به‌خۆداهاتنه‌وه‌و بووژانه‌وه‌ی گۆرانی هه‌ورامی.

له‌گۆشه‌نیگایه‌که‌وه‌ ئه‌توانرێ چه‌ند تایبه‌تیه‌ک بۆ گۆرانیه‌کانی تاراجاف دیاری و پۆلێن بکرێت که‌ وه‌ک فاکتی ترازان له‌ شێوازی که‌یمه‌نه‌یی پۆلێن بکرێن:

1ـ ڕووکردنه‌ دونیای گۆرانی هه‌ورامی به‌ شێوه‌یه‌کی جیددی و وه‌ک ده‌نگێکی ئافره‌تانه‌. له‌حاڵێکدا له‌ شێوازی پێوه‌ردا  ده‌ره‌تان بۆ ده‌نگی ئافره‌تانه‌ خنکێنه‌ر بوو.

2ـ که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ مووزیک. ژه‌نینی ئامێری مووزیک و تێکه‌ڵ­کردنی له‌گه‌ل ده‌نگ. ئه‌مه‌ش له‌گه‌ل شێوازی پێوه‌ردا جیاوازه‌.

3ـ که‌ڵکوه‌ر‌گرتن له‌ توانای ئاهه‌نگ­ساز و مووزیک­دانه‌ر. هاوکات که‌ڵکوه‌ر‌گرتن له‌ زانستی مۆسیقا. په‌نابردن بۆ هارمۆنی و میلۆدی و ڕیتم. گۆرانی چڕین به‌ پێی داڕشتنی نۆت و زمانی زانستیانه‌ی مۆسیقایی. ئه‌مه‌ش به‌ ته‌واوی پێچه‌وانه‌ی شێوازی که‌یمنه‌ییه‌.

4ـ سه‌وز بوونه‌وه‌ و ڕسکانه‌وه‌ به‌سه‌ر ڕیشه‌ و بنه‌مای گۆرانی خۆییه‌وه‌ به‌ڵام به‌ شێوازێکی دیکه‌ و به‌ تام و چێژێکی جیاوازه‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌خۆیدا ئافراندن و داهێنان و پێ­زیاد کردنه‌. ترازانه‌ له‌ باوی دووباره‌ کردنه‌وه‌ و دووباره‌ بوونه‌وه‌. 

به‌ ڕچاو کردنی ئه‌و بابه‌تانه‌، پێموایه‌ گۆرانی هه‌ورامیش ته‌کان ئه‌گرێت و ئه‌که‌وێته‌ سه‌ر ڕه‌وتی گه‌شه‌ کردن و بووژانه‌وه‌.

هه‌رچه‌ند مه‌خابن له‌م دوایانه‌دا، تاراش دووچاری دڵه‌ڕاوکێی دووباره‌ کردنه‌وه‌، ڕووی لێ کردوه‌ و بگره‌ له‌ به‌ر ئه‌و دۆخه‌ی که‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر به‌رده‌نگی گۆرانی هه‌ورامیدا و پێشتر باسم کرد، ئه‌ویش له‌ هه‌وڵدا بێت تا وه‌ک گۆرانی بێژانی به‌ناوبانگ، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی شێوازی که‌یمنه‌یی به‌زمه‌کان بڵێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌بێ له‌و ڕاستیه‌ بگات که‌ ئه‌و وه‌ک خۆی ئه‌توانێت ده‌ربکه‌وێت. هه‌ربۆیه‌ نابێ له‌ شێواز و ڕێبازی خۆی دوودڵ بێت. پێویسته ئه‌وه‌ش له‌به‌رچاو بگرێت که‌ داهێنان، به‌جۆرێک دژبه‌ری کردنی نه‌ریته‌ و داهێنه‌ر نابێ چاوه‌ڕوان بێت که‌ به‌رده‌نگی خوو گرتوو، له‌ پڕێکدا باوه‌ش بۆ هۆنه‌ری داهێنه‌رانه‌ی ئه‌و بگرێته‌وه‌. به‌ڵکوو ئه‌بێ پشوو درێژ بێت و باوه‌ڕی به‌ زه‌مه‌ن هه‌بێت. ئه‌مه‌ش وا ئه‌کات که‌ ئه‌و نه‌که‌وێته‌ به‌ر لێشاوی مێژوو، به‌ڵکوو بۆخۆی ببێته‌ به‌شێک له‌ مێژو. یان به‌ واتایه‌کی دیکه‌؛ بۆ خۆی مێژووساز و داهێنه‌ر بێت و ببێته‌ ئه‌ڵقه‌یه‌‌ک له‌ ڕه‌وتی مێژوو‌ی هونه‌ری گه‌له‌که‌ی.

 

 

سه‌رچاوه‌کان:

1ـ د.  محمدره‌زا ابوترابیان/ از هورامی تا ارومیه‌/انتشارات زال/1385ه.ش

2ـ محه‌مه‌د حه‌مه‌ باقی/ مێژوی موسیقای کوردی/ ده‌زگای چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی ئاراس/ هه‌ولێر 2002ز

3ـ وریا ئه‌حمه‌د/ئامێره‌کانی موسیقای کوردی/ 1989ز

4ـ سید خلیل عالی نژاد/تنبور از دیرباز تا کنون/چاپ اول/ تهران 1376ه.ش

5ـ سدیق سفی­زاده‌/ نوشته‌های پراکنده‌ درباره‌ یارسان/تهران 1361ه.ش

6ـ رۆژه‌ باستید/هنر و جامعه‌/ ترجمه غفار حسینی/ انتشارات توس/1374ه.ش

7ـ غه‌مگین فه‌ره‌ج/ ده‌روازه‌یه‌ک بۆ بوته‌کانی موزیک/ له‌ بڵاوکراوه‌کانی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری ئه‌نستیتۆ که‌له‌پووری کوردستان/هه‌ولێر 2005ز

8ـ جه‌لیل عه‌باسی/ هه‌ورامان و هونه‌ر/ده‌زگای مووزیک و که‌له‌پووری کوردی/ هه‌ولێر2007ز

9ـ جه‌لیل عه‌باسی/ ئاهورامان به‌رگی یاکه‌م/ده‌زگای توێژینه‌وه‌ و بڵاوکردنه‌وه‌ی مووکریانی/ هه‌ولێر2008ز

10ـ  برایم فه‌رشی/  کامکاره کان، خالقی، قه ره داخی و موسيقای کوردی/ 2706ک

11ـ د. سیروس شمیسا/ سیر غزل در شعر فارسی/انتشارات فردوسی/چاپ پنجم1376ه.ش

12ـ دکتر اسکندر امان­اللهی بهاروند/ خناگری و موسیقی در ایران/ انتشارات آرون1387ه.ش

13ـ دارا محه‌مه‌د عوسمان/ مێژووی مووسیقای هه‌ورامان/ سلێمانی 2010ز



[1] ـ کامکاره کان، خالقی، قه ره داخی و موسيقای کوردی/ برايم فه رشی/لاپه‌ڕه‌:24

[2] ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌؛ لاپه‌ڕه‌: 25

[3] ـ از هورامی تا ارومیه‌/ \ص: 9

[4] ـ مێژووی موسیقای کوردی/ لاپه‌ڕه‌: 29

[5] ـ شێوازی که‌یمنه‌یی، بۆ یه‌که‌مجاره‌ له‌م وتاره‌دا پۆلێن ئه‌کرێت. ئه‌م شێوازه به‌ هه‌وڵی  پۆلێک گۆرانی­بێژی که‌یمنه‌یی، به‌ تایبه‌ت: ئۆسمان و حه‌مه‌حسه‌ین و  شه‌فێع، و به‌ سه‌رته‌ڵی و پێشه‌نگی ئۆسمان که‌یمنه‌یی، له‌ سه‌ده‌ی چوارده‌ی کۆچی هه‌تاویدا هاته ڕه‌خسان.

[6][6] ـ باربود و نه‌کیسا، دوو گۆرانی بێژ و مۆسیقازانی سه‌رده‌می ساسانیه‌کان بووگن که‌ زۆرێک له‌ زانایان گۆرانی خوسره‌وانی و ئاوازگه‌لیی ئه‌ورامه‌نی ئه‌به‌نه‌وه‌ سه‌ر ئه‌وان. ته‌نانه‌ت گۆرانی خنیاگه‌ری و گه‌وسانیش به‌وانه‌وه‌ ئه‌به‌ستنه‌وه‌.‌ بۆ نموونه‌؛ له‌ کتێبی" سیر غزل در شعر فارسی"دا هاتووه‌: ئه‌و گۆرانی­گه‌له‌ که‌ باربودی ڕامشگه‌ر به‌ده‌م سازه‌وه‌ بۆ خوسره‌و په‌روێزی ده‌وته‌وه‌، به‌ خوسره‌وانی به‌ناوبانگه‌. یان له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌دا هاتوه‌؛ به‌و خنیاگه‌رانه‌ (شاعیرانی ده‌نگ خۆش و ئاوازچڕ) ‌ له‌ سه‌رده‌می پارتیه‌کاندا، گۆسان وتراوه‌. لاپه‌ڕه‌: 14

[7] ـ مێژووی مووسیقای هه‌ورامان/ لاپه‌ڕه‌:138-135

[8] ـ بڕوانه‌ بۆ کتێبی هه‌ورامان و هۆنه‌ر/ جه‌لیل عه‌باسی

[9] ـ مێژووی مووسیقای هه‌ورامان/ لاپه‌ڕه‌:138-135

[10] ـ هه‌رچه‌ندهه‌ندێ جار بۆچوونه‌کان جێگای پرسیارن و پێویستیان به‌ وردبوونه‌وه‌ی زیاتره‌. بۆ نموونه‌ دۆستی هێژام جه‌لیل عه‌باسی، بۆچوونێکی له‌سه‌ر شی کردنه‌وه‌ی واتای سیاوچه‌مانه‌ هه‌یه‌. که‌ لێره‌دا تیشکێکی ئه‌خه‌م‌ سه‌ر، به‌ڕێزیان ئه‌ڵێت: ڕاسته‌ وشه‌ی سیا واتای ڕه‌ش ده‌گه‌یێنێ به‌ڵام چه‌مانه‌ نابێته‌ چاوه‌کان. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ پێی پیت به‌ پیت و ته‌جریدیش بێت هه‌ر وا نیه‌. به‌ڵکوو له‌وحاڵه‌ته‌دا ده‌بێته‌ چاوانه‌. وشه‌ی چاوه‌کان له‌ ڕووی لێکدانه‌وه‌ی پیته‌وه‌ چه‌ماکا یانخود چه‌مه‌کێ ده‌گرێته‌وه‌.(ئاهوورامان/ به‌رگی یه‌که‌م/لاپه‌ڕه‌:58

من پێموایه‌ کاک جه‌لیل لێره‌دا که‌مێ په‌له‌ی کردوه‌.چوونکوو ئه‌گه‌ر قووڵ بۆی دابچین، به‌و ئاکامه‌ ئه‌گه‌ین که‌ چه‌مانه‌، نه‌ک چاوانه‌، به‌ڵکوو جۆرێک به‌ چه‌م کردن و پێدانی تایبه‌تی چه‌م یان چاوه‌. نموونه‌ی ئه‌و شێوازه‌شمان له‌ هه‌ورامی و سۆرانیشدا فراوانه‌. بۆ نموونه‌، هه‌رزه‌کار، کاتێک که‌سێک کارێکی جه‌حێڵانه‌ بکات به‌ کاره‌که‌ی ئه‌ڵێن <هه‌رزه‌کارانه‌>. ئا کارته‌ هه‌رزه‌کارانه‌ بێ. یان سووک، که‌ واتای بێ نرخی و بێ بایه‌خییش ئه‌دات. کاتێ گه‌ره‌کمان بێت کاری که‌سێک بخه‌ینه‌ به‌ر توانجی تووند، به‌ سووکانه‌ وه‌سفی ئه‌که‌ین. سه‌رسووکانه‌. یان ژیرانه‌ که‌ له‌ ژیره‌وه‌ سازێنراوه‌ و..... هه‌ربۆیه‌ له‌ زماندا زۆر ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر بێژین: چه‌مانه‌. سیاوچه‌مانه‌ش جۆرێک به‌ستنه‌وه‌یه‌ به‌ سیاوچه‌مه‌وه‌ و پێدانی خۆشه‌ویستی و به‌تاسۆخی و بۆچڕینه‌. ئه‌ڵبه‌ت به‌ پێچه‌وانه‌ی لێکدانه‌وه‌که‌ی کاک جه‌لیل چڕین لێره‌دا به‌ واتای وتنه‌ نه‌ک به‌ واتای بانگ بکه‌. وه‌ک ئه‌ڵێت: هۆره‌ بچڕه‌ واته‌ بانگ بکه‌ له‌ هۆره‌!!( هه‌مان سه‌رچاوه‌/لاپه‌ڕه‌ 59)

[11] از هورامی تا ارومیه‌/ \ص:9.

[12] ـ خناگری و موسیقی در ایران/ لاپه‌ره‌؛15

[13] ـ مێژووی موسیقای کوردی/لاپه‌ڕه‌:119

[14] ـ کاروان/ ژماره‌ 85

[15] مێژووی مووسیقای هه‌ورامان/ لاپه‌ڕه‌:184

[16] ـ خناگری و موسیقی در ایران/ لاپه‌ره‌50

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و پنجم مهر 1391ساعت 21:27  توسط ره‌ووف مه‌حموودپوور   |